γράφει ο Κώστας Αρβανίτης*
Υπάρχουν ιστορικές περίοδοι κατά τις οποίες οι μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις συμπυκνώνονται σε ένα κεντρικό διακύβευμα. Στη δεκαετία του ’60, αυτό ήταν η υπεράσπιση της δημοκρατικής νομιμότητας απέναντι στο παρακράτος και την εκτροπή. Σήμερα, σε μια διαφορετική ιστορική συγκυρία, το επίδικο είναι η υπεράσπιση του κράτους δικαίου απέναντι σε μια ευρύτερη συντηρητική αναδίπλωση που διαπερνά την Ευρώπη και βρίσκει την έκφρασή της και στην Ελλάδα της Νέας Δημοκρατίας του Κυριάκου Μητσοτάκη.
Δεν πρόκειται για έναν «ανένδοτο» με την ιστορική μορφή του παρελθόντος. Δεν υπάρχουν τανκς, δεν υπάρχουν στρατοδικεία, ούτε καταργούνται τυπικά οι δημοκρατικοί θεσμοί. Υπάρχει όμως κάτι εξίσου επικίνδυνο: η αργή αλλά σταθερή απογύμνωση της δημοκρατίας από το περιεχόμενό της.
Η πίεση ενάντια την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης.
Το ολιγοπώλιο της ενημέρωσης.
Η κανονικοποίηση των παρακολουθήσεων.
Η αντιμετώπιση των ανεξάρτητων αρχών και των θεσμικών αντίβαρων ως ενοχλητικών εμποδίων.
Η δυσανεξία απέναντι στην κοινωνία των πολιτών.
Η εργαλειοποίηση της ασφάλειας, της μετανάστευσης και της «τάξης» για την περιστολή δικαιωμάτων και ελευθεριών.
Φυσικά, αυτή η στρατηγική δεν αποτελεί ελληνική ιδιομορφία. Είναι μέρος μιας ευρύτερης μετατόπισης της ευρωπαϊκής Δεξιάς. Μιας νεοδεξιάς που προσχωρεί απολύτως στο ακροδεξιό αφήγημα, όχι μόνο σε ζητήματα μετανάστευσης ή σε προβοκατόρικες τεχνητές υστερίες περί δήθεν «πολιτισμικών πολέμων», αλλά και στην ίδια την μεθόδευση της συστηματικής διάβρωσης της δημοκρατίας.
Η δημοκρατία για τη σύγχρονη συντηρητική ηγεμονία δεν είναι πρωτίστως μηχανισμός άσκησης της εξουσίας, ούτε καν σύστημα ελέγχου της. Από την «Επανίδρυση του Κράτους» του 2004 στο «Επιτελικό κράτος» του 2019, η απαρέγκλιτη βλέψη είναι η μετατροπή του Κράτους σε λάφυρο.
Κάπως έτσι, οι ανεξάρτητοι θεσμοί, η λογοδοσία, η διαφάνεια, τα κόμματα, τα συνδικάτα, οι δημοσιογράφοι, τα κινήματα υπέρ των δικαιωμάτων, οι κοινωνικές αντιστάσεις, αντιμετωπίζονται όλο και περισσότερο ως «δυσάρεστοι αντιφρονούντες», ως εμπόδια προς εξάλειψη και όχι ως αναγκαίες προϋποθέσεις της ομαλής και υπεύθυνης δημοκρατικής λειτουργίας.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία είχα την τιμή, εκπροσωπώντας τη Left στην Επιτροπή LIBE, να αναλάβω την εισηγητική ευθύνη για την ετήσια Έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το Κράτος Δικαίου.
Το σημαντικότερο στοιχείο αυτής της διαδικασίας, ωστόσο, δεν ήταν τα έντεκα κεφάλαια της έκθεσης, ούτε οι σχεδόν διακόσιες παράγραφοι του τελικού κειμένου και το περιεχόμενό τους. Ήταν το γεγονός ότι, παρά τις περισσότερες από 750 τροπολογίες και τις έντονες πολιτικές συγκρούσεις, κατέστη δυνατή μια ευρεία συσπείρωση των δημοκρατικών δυνάμεων στο τελικό κείμενο όσο και στις ψηφοφορίες. Είναι θλιβερό, όμως, η στοιχειώδης ομόνοια για τα αυτονόητα να ανάγεται σε λυδία λίθο της πολιτικής και πολιτισμικής αξιοπρέπειας της Ευρώπης.
Μολαταύτα, απέναντι στην αντεπίθεση της οπισθοδρόμησης, απέναντι στην κανονικοποίηση του αυταρχισμού και στην ιδεολογική ηγεμονία της ακραίας νεοδεξιάς, η προοπτική μιας μεγάλης δημοκρατικής συνάντησης έχει ζωηρό σφυγμό. Σ’ αυτή την ανάγκη για διαλεκτική και ζύμωση σε καμία περίπτωση δεν χωρούν εγωισμοί κι αποκλεισμοί, ακόμη και σε πολίτες ή πολιτικούς που τοποθετούνται στον λεγόμενο συντηρητικό χώρο, αλλά διαθέτουν αξιόπιστα δημοκρατικά και δικαιωματικά αντανακλαστικά. Ακόμη κι αυτή, η κορυφαία ιδεολογική μας σύγκρουση, προϋποθέτει ισχυρό δημοκρατικό πλαίσιο και αρχές.
Ο νέος ανένδοτος
Γι’ αυτό η υπεράσπιση του κράτους δικαίου είναι το νέο μεγάλο πολιτικό διακύβευμα. Είναι ο νέος ανένδοτος.
Ένας ανένδοτος απέναντι στη διολίσθηση της δημοκρατίας, απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας, απέναντι στη σχετικοποίηση των δικαιωμάτων και απέναντι στη μετατροπή της «κανονικότητας» σε άλλοθι υποβάθμισης των θεσμικών εγγυήσεων.
Η μάχη για το κράτος δικαίου δεν μπορεί να είναι μια υπόθεση αποκλειστικά νομικών ή συνταγματολόγων. Είναι κοινωνική, ταξική και βαθιά πολιτική. Γιατί το κράτος δικαίου δεν εξαντλείται στην ανεξαρτησία των δικαστών ή στην τυπική διάκριση των εξουσιών. Προϋποθέτει κοινωνική συνοχή, ισότητα, αξιοπρέπεια και ουσιαστική πρόσβαση όλων στα δικαιώματα.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι ίδιες πολιτικές δυνάμεις που αντιμετωπίζουν με δυσπιστία τις ανεξάρτητες αρχές, τα συνδικάτα, τις ΜΚΟ, την Κοινωνία των Πολιτών και τους ελεγκτικούς θεσμούς, είναι εκείνες που θεωρούν το κοινωνικό κράτος βάρος, τα εργασιακά δικαιώματα αναχρονισμό και τις κοινωνικές ανισότητες αναπόφευκτη συνθήκη.
Η αποδυνάμωση της δημοκρατίας και η αποδιάρθρωση της κοινωνικής συνοχής αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Διότι δεν νοείται ισχυρό κράτος δικαίου σε μια κοινωνία φόβου, ανασφάλειας και ακραίων ανισοτήτων. Δεν νοείται δημοκρατική αυτοπεποίθηση όταν κυριαρχεί η επισφάλεια, η απαξίωση της εργασίας, και η μετατροπή της στέγασης σε προνόμιο. Δεν νοείται κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη όταν οι νέες γενιές εκπαιδεύονται να αποδέχονται ως φυσιολογική την προοπτική μιας χειρότερης ζωής από εκείνη που έζησαν οι γονείς και οι παππούδες τους.
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η Αριστερά οφείλει να επανασυνδέσει τη δημοκρατία με την κοινωνική δικαιοσύνη. Να επαναφέρει δυναμικά στο προσκήνιο τη θέση ότι τα δικαιώματα, η ισότητα και η ελευθερία δεν είναι ανταγωνιστικές έννοιες, αλλά αδιαίρετες προϋποθέσεις μιας πραγματικά δημοκρατικής κοινωνίας. Να συμμαχήσει.
Η ιστορία διδάσκει ότι οι δημοκρατίες δεν πεθαίνουν μόνο από τα πραξικοπήματα και κάτω από τις ερπύστριες. Πεθαίνουν και από τη συνήθεια και την σχετικοποίηση. Πεθαίνουν και από την τηλεοπτική αποδοχή της απανθρωπιάς ως κανονικότητας. Πνίγονται μαζί με τους πρόσφυγες και τους μετανάστες στο Αιγαίο και στην Μεσόγειο. Ξεψυχούν μαζί με εργάτριες και εργάτες στα εργοστάσια και στις οικοδομές. Μαραζώνουν από τη σταδιακή αποδοχή του απαράδεκτου αλλά και την παραίτηση των δημοκρατικών δυνάμεων.
Γι’ αυτό ακριβώς η υπεράσπιση του κράτους δικαίου αποτελεί σήμερα την πιο σύγχρονη και επίκαιρη μορφή του δημοκρατικού ανένδοτου, με την Αριστερά και πάλι στην πρώτη γραμμή. Γιατί ζωντανή Αριστερά σημαίνει ζωντανή κοινωνία μέσα σε μια ζωντανή Δημοκρατία.
* Ο Κώστας Αρβανίτης είναι ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, αντιπρόεδρος της Left στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
