Όταν ακούμε τη λέξη «τουρισμός», το μυαλό μας συνήθως πηγαίνει σε παραλίες, αξιοθέατα, όμορφες πόλεις και χαλαρές διακοπές. Υπάρχουν όμως και ταξιδιώτες που επιλέγουν κάτι αρκετά διαφορετικό: μέρη που συνδέονται με εγκλήματα, πολέμους, βία, θάνατο και τραγικά γεγονότα. Αυτό είναι το λεγόμενο «dark tourism» ή αλλιώς «σκοτεινός τουρισμός».
Από παλιές φυλακές και πολεμικά μνημεία μέχρι γειτονιές που έχουν συνδεθεί με εγκληματικές οργανώσεις και διαδρομές στα ίχνη διάσημων εγκληματιών, ο σκοτεινός τουρισμός έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια όλο και μεγαλύτερη δημοτικότητα. Τι είναι όμως αυτό που μας κάνει να θέλουμε να επισκεφθούμε τέτοιους χώρους; Είναι η περιέργεια, η ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα την ιστορία ή απλώς η αναζήτηση μιας διαφορετικής εμπειρίας;
Και, κυρίως, πού βρίσκεται η γραμμή ανάμεσα στη γνώση και την ιστορική μνήμη από τη μία πλευρά και την εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου πόνου από την άλλη;
Αυτό το καλοκαίρι, ο Laureano Oubiña, ένας σημαντικός Γαλικιανός διακινητής ναρκωτικών, ξεκίνησε μια «περιήγηση στον κόσμο της διακίνησης ναρκωτικών» στον εκβολικό κόλπο της Arousa. Πρόσφερε στους πελάτες του μια βόλτα με σκάφος στα μέρη που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή και υποσχόταν να αφηγηθεί την ιστορία από πρώτο χέρι – με το μεσημεριανό γεύμα να περιλαμβάνεται. Η πρωτοβουλία απαγορεύτηκε στη συνέχεια από την περιφερειακή κυβέρνηση της Γαλικίας, επειδή παραβίαζε την τουριστική νομοθεσία.
Αυτό αποτελεί ένα παράδειγμα «σκοτεινού τουρισμού».
Η πολιτισμική εγκληματολογία εξετάζει επίσης το δημοφιλές είδος μη μυθοπλασίας που είναι γνωστό ως «true crime». Πρόκειται για σειρές, podcast, βιβλία και ταινίες που αναλύουν σοβαρά ποινικά αδικήματα. Τόσο το true crime όσο και ο σκοτεινός τουρισμός ακολουθούν τις τάσεις της εποχής, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη βία και το έγκλημα.
Αποκαλύπτουν ότι η αντίδραση της κοινωνίας σε εγκληματικές και βίαιες πράξεις είναι σύνθετη. Η περιέργεια συνδυάζεται με την ανάγκη να στοχαστούμε και να θυμηθούμε, να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τις αιτίες τους και να τους δώσουμε νόημα.
Φαβέλες, Αλκατράζ, μνημεία πολέμου
Ο σκοτεινός τουρισμός που ενδιαφέρει τους εγκληματολόγους επικεντρώνεται στο έγκλημα, τη βία και τη δικαιοσύνη. Παίρνει πολλές διαφορετικές μορφές. Μεγάλο μέρος του αφορά προορισμούς που συνδέονται με τραυματικά γεγονότα ή σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως επισκέψεις σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και μνημεία μνήμης.
Στην τάση αυτή μπορούν επίσης να ενταχθούν τόποι που συνδέονται με ένοπλες συγκρούσεις, από το Βιετνάμ έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ίδιο ισχύει για επισκέψεις σε ιστορικές φυλακές, όπως το Αλκατράζ.
Περιλαμβάνει, όμως, και επισκέψεις σε αστικές περιοχές με υψηλά ποσοστά εγκληματικότητας, έξω από τις συνήθεις τουριστικές διαδρομές. Τέτοια παραδείγματα είναι επικίνδυνες γειτονιές της Νέας Υόρκης ή επισκέψεις στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο.
Οι οργανωμένες ξεναγήσεις σχεδιάζονται ορισμένες φορές σκόπιμα με στόχο να απομυθοποιήσουν το στίγμα που συνδέεται με το έγκλημα. Στην Πόλη του Μεξικού, για παράδειγμα, οι τοπικές αρχές οργανώνουν το «Tepitour», προκειμένου να προσφέρουν μια διαφορετική οπτική για τη διαβόητη συνοικία Tepito, όπου δρα το καρτέλ Unión Tepito. Ορισμένες άλλες διαδρομές ακολουθούν ακόμη και τα ίχνη ενός διάσημου εγκληματία, όπως η «περιήγηση Pablo Escobar» στην Κολομβία.
Αυτές οι γειτονιές και τα μνημεία είναι όλα τόποι που συνδέονται με το έγκλημα ή τη βία, όμως υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Μια επίσκεψη σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, όπως το Άουσβιτς, δεν είναι σε καμία περίπτωση το ίδιο πράγμα με μια περιπατητική ξενάγηση που αναπαριστά τα υποτιθέμενα βήματα του Τζακ του Αντεροβγάλτη στο Λονδίνο – μια δραστηριότητα που μάλιστα επιτρέπει και την παρουσία κατοικίδιων ζώων.
Η άνθηση του μαζικού τουρισμού σημαίνει ότι η τουριστική βιομηχανία πρέπει να αναζητά νέες και πρωτότυπες εμπειρίες, ώστε να ανταποκρίνεται στην αυξανόμενη ζήτηση, συμπεριλαμβανομένων εμπειριών που δεν φαίνονται ιδιαίτερα «τουριστικές», ενώ η άνοδος του σκοτεινού τουρισμού, όπως αναφέρει το The Conversation, συνδέεται επίσης με την αυξανόμενη σημασία της εγκληματολογίας στη λαϊκή κουλτούρα.
Ο σκοτεινός τουρισμός στην Ισπανία
Η Ισπανία, ένας από τους κορυφαίους τουριστικούς προορισμούς στον κόσμο, έχει εξελιχθεί και σε προορισμό σκοτεινού τουρισμού, με εξειδικευμένα ιστολόγια να προβάλλουν πολλές επισκέψεις και διαδρομές που συνδέονται με τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Αξιοσημείωτα παραδείγματα αποτελούν η Γκερνίκα, η βασκική πόλη που βομβαρδίστηκε από τη γερμανική αεροπορία κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, και η παλιά πόλη του Μπελτσίτε στην Αραγονία, τα ερείπια της οποίας εξακολουθούν να αποτελούν μαρτυρία της σύγκρουσης.
Τα τελευταία χρόνια έχει σημειωθεί πολλαπλασιασμός των τουριστικών διαδρομών που συνδέονται με καταφύγια και οχυρωματικές εγκαταστάσεις, καθώς και με τοποθεσίες όπου πραγματοποιήθηκαν ορισμένες από τις σημαντικότερες μάχες του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου. Στην ίδια κατηγορία μπορούν να ενταχθούν και ιστορικοί τόποι που συνδέονται με τη μαγεία και την καταστολή της, όπως το Zugarramurdi.
Αν και περισσότερο προσανατολισμένες στον κοινωνικό ακτιβισμό, οι περιπατητικές ξεναγήσεις σε διάφορες ισπανικές πόλεις που περιλαμβάνουν τοποθεσίες συνδεδεμένες με πολιτική διαφθορά και διαφθορά στον αστικό σχεδιασμό εμπίπτουν επίσης σε αυτή την ευρύτερη κατηγορία.
Τι γίνεται με τα θύματα;
Ο σκοτεινός τουρισμός συχνά προωθείται με στόχο την ενίσχυση της οικονομίας των προορισμών και αντικατοπτρίζει την ικανότητα της τουριστικής βιομηχανίας να καινοτομεί. Για τους τόπους που συνδέονται με την ιστορική μνήμη, μπορεί επίσης να ενισχύσει την κοινωνική ευαισθητοποίηση και να αναδείξει την εκπαιδευτική τους αξία.
Ωστόσο, δημιουργεί και σημαντικές προκλήσεις. Πολλοί από αυτούς τους τόπους δημιουργήθηκαν ως χώροι μνήμης, πένθους και επούλωσης. Η εξυπηρέτηση τουριστών δεν αποτελούσε προτεραιότητά τους. Ένας από τους βασικούς κινδύνους του σκοτεινού τουρισμού είναι, επομένως, ότι ευτελίζει τον αρχικό τους σκοπό. Αυτό γίνεται εμφανές σε συμπεριφορές ασέβειας, όπως οι selfies στο Άουσβιτς και σε άλλους τόπους μνήμης.
Επιπλέον, αυτοί οι τόποι συχνά ενσωματώνουν μια δύσκολη και άβολη κληρονομιά, η οποία απαιτεί σύνθετες και αμφιλεγόμενες διαδικασίες ερμηνείας. Αυτό ισχύει, για παράδειγμα, για την Κοιλάδα των Πεσόντων (Valle de los Caídos) στην Ισπανία, ένα τεράστιο μαυσωλειακό συγκρότημα που στο παρελθόν φιλοξενούσε τα λείψανα του πρώην δικτάτορα της Ισπανίας, Francisco Franco.
Είναι επίσης απαραίτητο να γίνεται σεβαστή η μνήμη των θυμάτων και να λαμβάνεται υπόψη ο αντίκτυπος που μπορεί να έχει ο τουρισμός στους ανθρώπους που ζουν σε τόπους συνδεδεμένους με το έγκλημα ή τη βία. Ιδιαίτερα προβληματική είναι η εμπορική προώθηση προϊόντων ή εμπειριών που ενδέχεται να δικαιολογούν ή να εξυμνούν εγκληματίες.
Για όλους αυτούς τους λόγους, ο σκοτεινός τουρισμός πρέπει να πραγματοποιείται με ηθικό τρόπο, παρέχοντας το απαραίτητο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο για τα γεγονότα και σεβόμενος τα θύματα, ώστε να μην τους προκαλείται περαιτέρω οδύνη. Όταν οργανώνεται με υπεύθυνο και ηθικό τρόπο, μπορεί να ενθαρρύνει τη μάθηση και τον προβληματισμό σχετικά με τραυματικά γεγονότα που έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στην κοινωνία.
Όπως είπε ο Γάλλος εγκληματολόγος Alexandre Lacassagne, «κάθε κοινωνία έχει τους εγκληματίες που της αξίζουν». Ακολουθώντας τη λογική του, κάθε κοινωνία έχει επίσης το είδος σκοτεινού τουρισμού που αντικατοπτρίζει τις προτεραιότητές της.
IN.GR
