Ήταν 15 Αυγούστου του 1971, όταν ο τότε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ρίτσαρντ Νίξον, διέκοψε ένα επεισόδιο του Bonanza για να ανακοινώσει «μια νέα οικονομική πολιτική» στις αμερικανικές οικογένειες, που κάθονταν μπροστά στις τηλεοράσεις τους εκείνο το βράδυ της Κυριακής. Μεταξύ των μυριάδων μέτρων που περιέγραψε ο πρόεδρος ήταν ένας εισαγωγικός δασμός 10% και το τέλος της σχέσης του δολαρίου με τον χρυσό.
Και οι συνέπειες ήταν τεράστιες. Αν και διατυπώθηκε ως προσωρινό μέτρο, οι ΗΠΑ δεν θα επέστρεφαν ποτέ ξανά στον λεγόμενο κανόνα του χρυσού.
Αυτό που έγινε γνωστό ως «σοκ του Νίξον» σηματοδότησε το τέλος μιας οικονομικής εποχής και την αρχή μιας νέας.
Το παγκόσμιο νομισματικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε στο ξενοδοχείο Mount Washington στο Bretton Woods του Νιου Χάμσαϊρ το 1944, ήταν πλέον νεκρό.
Και όπως επισημαίνουν σε ανάλυσή τους οι Fiancial Times, το σοκ του Νίξον βοήθησε να ξεκινήσει μια νέα εποχή ελεύθερα διαπραγματεύσιμων κυμαινόμενων νομισμάτων, ταχείας δημιουργίας πιστώσεων και παγκόσμιων ροών κεφαλαίων, χωρίς τις δεσμεύσεις από τον χρυσό.
Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, ο κόσμος παλεύει με ένα σοκ ανάλογου μεγέθους. Νωρίτερα αυτό το μήνα, η αμερικανική κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ αποκάλυψε ένα επιθετικό δασμολογικό καθεστώς όπου τόσο το μέγεθος των εισφορών όσο και η εύκολη μεθοδολογία στην οποία βασίζονται σόκαρε ακόμη και πολλούς υποστηρικτές.
Ορισμένοι αναλυτές και επενδυτές πιστεύουν τώρα ότι η κλίμακα του σοκ Τραμπ θα μπορούσε να δώσει τέλος σε έναν σχεδόν αιώνα κυριαρχίας του δολαρίου
Η παύση των 90 ημερών
Αντιμέτωπος με το αιματοκύλισμα στις χρηματοπιστωτικές αγορές, ο πρόεδρος ανακοίνωσε παύση 90 ημερών, αλλά οι επενδυτές παραμένουν στα… κάγκελα. Το δολάριο, το οποίο συνήθως ενισχύεται σε περιόδους χρηματοπιστωτικών και οικονομικών συγκρούσεων, έχει υποχωρήσει.
Εν μέσω μιας ολοένα και πιο πολεμικής στάσης έναντι των ιστορικών συμμάχων και μιας αμφίθυμης στάσης για την ηγεμονία του δολαρίου από ορισμένα βασικά πρόσωπα της κυβέρνησης, έχει αναγκάσει τους επενδυτές και τους αναλυτές σε όλο τον κόσμο να αντιμετωπίσουν την πιθανότητα μιας νέας εποχής όπου η κυριαρχία του δολαρίου ΗΠΑ μπορεί να εξασθενίσει – ή ακόμα και να τελειώσει.
Ο πρόεδρος Νίξον ανακοινώνει τη νέα εποχή για το δολάριο
«Ο εμπορικός πόλεμος είναι απλώς το πιο πρόσφατο παράδειγμα της περιφρόνησης αυτής της κυβέρνησης για τον υπόλοιπο κόσμο», λέει στους FT, ο Μαρκ Σόμπελ, πρόεδρος του OMFIF των ΗΠΑ, μια οικονομική ομάδα σκέψης και πρώην ανώτερος αξιωματούχος του υπουργείου Οικονομικών. «Το να είσαι έμπιστος εταίρος και σύμμαχος είναι βασικός πυλώνας της κυριαρχίας του δολαρίου ΗΠΑ και αυτό έχει πεταχτεί στον άνεμο».
Τα δύο ερωτήματα
Υπάρχουν δύο σχετικά, αλλά φαινομενικά διαφορετικά ερωτήματα που τίθενται τώρα στα χρηματοοικονομικά κέντρα του κόσμου μετά από αυτό το «σοκ του Τραμπ».
Πρώτον, πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η πρόσφατη πτώση του δολαρίου; Οι ξένοι κατέχουν 19 τρισ. δολάρια αμερικανικών μετοχών, 7 τρισεκατομμύρια δολάρια αμερικανικών ομολόγων και 5 τρισ. δολάρια αμερικανικών εταιρικών ομολόγων, σύμφωνα με τον επικεφαλής οικονομολόγο της Apollo, Torsten Sløk. Εάν ακόμη και ορισμένοι από αυτούς τους επενδυτές αρχίσουν να μειώνουν τις θέσεις τους, η αξία του δολαρίου θα βρεθεί υπό συνεχή πίεση.
Οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν μόνο το ένα τέταρτο της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά περισσότερο από το 57% των επίσημων συναλλαγματικών αποθεμάτων παγκοσμίως είναι σε δολάρια
Δεύτερον, εάν οι εκροές επιταχυνθούν, θα μπορούσε τελικά να διαβρώσει ακόμη και τον μοναδικό ρόλο του δολαρίου στην παγκόσμια οικονομία και το χρηματοπιστωτικό σύστημα; Αν και η αξία του δολαρίου ανέκαθεν μειώνεται και φθίνει, και οι επικριτές προσπαθούν συνεχώς να το γκρεμίσουν, η υπεροχή του δολαρίου παρέμεινε αμείωτη.
Ωστόσο, ορισμένοι αναλυτές και επενδυτές πιστεύουν τώρα ότι η κλίμακα του σοκ Τραμπ θα μπορούσε να δώσει τέλος σε έναν σχεδόν αιώνα κυριαρχίας του δολαρίου.
«Οι ΗΠΑ επωφελήθηκαν από το καθεστώς αποθεματικού νομίσματος εδώ και 100 χρόνια. Χρειάστηκαν λιγότερο από 100 ημέρες για να το ξετυλίξουν», λέει ο Gregory Peters, συνδιευθυντής επενδύσεων στο PGIM Fixed Income. «Είναι πολύ μεγάλη υπόθεση».
Το πρόβλημα
Όταν ο υπουργός Οικονομικών του Νίξον, Τζον Κόναλι, παρακολούθησε μια συνάντηση της G10 στη Ρώμη, λίγο αφότου οι ΗΠΑ τερμάτισαν τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου, ο Τεξανός είπε στους σοκαρισμένους διεθνείς ομολόγους του: «Το δολάριο είναι το νόμισμά μας, αλλά είναι δικό σας πρόβλημα».
Η άποψη της κυβέρνησης Τραμπ είναι αντίθετη: το δολάριο είναι το νόμισμα όλων, αλλά το πρόβλημα της Αμερικής. Και αυτό δεν είναι τόσο διεστραμμένο όσο μπορεί να φαίνεται, τονίζουν οι FT.
Παρά το γεγονός ότι ο Νίξον διέκοψε τη σχέση του δολαρίου με τον χρυσό το 1971, το δολάριο παρέμεινε στο κέντρο του νομισματικού σύμπαντος. Στην πραγματικότητα, χάρη στη σημασία του δολαρίου στο διευρυνόμενο και όλο και πιο διασυνδεδεμένο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, η σημασία του έχει αυξηθεί. Χωρίς να διαβρώσει τη σημασία του δολαρίου, το σοκ του Νίξον το εδραίωσε με νέους τρόπους.
Τι δείχνουν οι αριθμοί
Σήμερα, οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν μόνο το ένα τέταρτο της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά περισσότερο από το 57% των επίσημων συναλλαγματικών αποθεμάτων παγκοσμίως είναι σε δολάρια, σύμφωνα με το ΔΝΤ . Ενώ έχουν γίνει πολλά για τη σχετική μείωση των αποθεματικών της κεντρικής τράπεζας τις τελευταίες δεκαετίες, τα στατιστικά των αποθεματικών υποβαθμίζουν αναμφισβήτητα την κεντρική θέση του δολαρίου. Υπάρχουν πολλά άλλα δοχεία κρατικού και οιονεί κρατικού χρήματος που δεν αποτυπώνονται από τα στοιχεία του ΔΝΤ για τα συναλλαγματικά αποθέματα, και είτε πρόκειται για τράπεζα στη Μογγολία, συνταξιοδοτικό πρόγραμμα στη Χιλή, ευρωπαϊκό ασφαλιστικό όμιλο ή hedge fund της Σιγκαπούρης, τα δολάρια είναι το απόλυτο αποθεματικό.
Το δολάριο είναι εξίσου κεντρικό στο εμπόριο, με το 54% όλων των τιμολογίων εξαγωγής να εκφράζονται σε δολάρια, σύμφωνα με το Ατλαντικό Συμβούλιο . Στα οικονομικά, η κυριαρχία του είναι ακόμη πιο συνολική. Περίπου το 60% των διεθνών δανείων και καταθέσεων εκφράζονται σε δολάρια και το 70% των διεθνών εκδόσεων ομολόγων. Σε συνάλλαγμα, το 88% όλων των συναλλαγών αφορά το δολάριο.
Ακόμη και τα φυσικά τραπεζογραμμάτια των ΗΠΑ διατηρούνται ευρέως στο εξωτερικό, χάρη στην ευρεία αποδοχή του δολαρίου. Στην πραγματικότητα, περίπου τα μισά από τα επίμαχα τραπεζογραμμάτια των ΗΠΑ αξίας άνω των 2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων κατέχονται από αλλοδαπούς, σύμφωνα με την Federal Reserve .
Αυτή η τεράστια διεθνής ζήτηση για δολάρια μεταφράζεται σε ένα ενσωματωμένο ασφάλιστρο στα περιουσιακά στοιχεία των ΗΠΑ και σημαίνει ότι οι ΗΠΑ δανείζονται φθηνότερα από ό,τι θα έκαναν διαφορετικά – αυτό που ο πρώην πρόεδρος της Γαλλίας, Βαλερί Ζισκάρ ντ’ Εστέν, περιέγραφε κάποτε ως «υπερβολικό προνόμιο» της Αμερικής. Δίνει επίσης στις ΗΠΑ τη δύναμη να σαμποτάρουν το χρηματοπιστωτικό σύστημα μιας άλλης χώρας μέσω κυρώσεων.
Κόστος vs όφελος
Ωστόσο, πολλοί στην κυβέρνηση Τραμπ υποστηρίζουν ότι το κόστος του αποθεματικού του δολαρίου υπερτερεί των οφελών, καθιστώντας το αμερικανικό νόμισμα αδικαιολόγητα ισχυρό και πλήττοντας τους Αμερικανούς εξαγωγείς.
«Αν και είναι αλήθεια ότι η ζήτηση για δολάρια κράτησε χαμηλά τα επιτόκια δανεισμού μας, διατήρησε επίσης στρεβλώσεις τις αγορές συναλλάγματος», δήλωσε ο Stephen Miran, πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων της κυβέρνησης Τραμπ. «Αυτή η διαδικασία έχει επιβαρύνει αδικαιολόγητα τις επιχειρήσεις και τους εργαζομένους μας, καθιστώντας τα προϊόντα και την εργασία τους μη ανταγωνιστικά στην παγκόσμια σκηνή».
Είτε από ατύχημα είτε από σχέδιο, σχεδόν κάθε ενέργεια που έλαβε η κυβέρνηση Τραμπ κατά τους πρώτους τρεις μήνες της έχει σφυρηλατήσει την υποστήριξη του δολαρίου. Την περασμένη εβδομάδα ο δείκτης δολαρίου DXY — ο οποίος μετρά την ισχύ του νομίσματος έναντι ενός καλαθιού από τους μεγαλύτερους ομοτίμους του — υποχώρησε 2,8%. Αυτή ήταν η έβδομη χειρότερη εβδομάδα του τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Συνέχισε να πέφτει αυτή την εβδομάδα, επεκτείνοντας την πτώση του το 2025 στο 8,2%.
Οι επενδυτικοί παράδεισοι
Πιο συγκεκριμένα, το δολάριο ήταν ιδιαίτερα αδύναμο έναντι άλλων νομισματικών «παραδείσων» που συνήθως ενισχύονται όταν οι αγορές είναι ταραχώδεις, όπως το ελβετικό φράγκο και το γιεν Ιαπωνίας, αλλά και έναντι του χρυσού. Το γεγονός ότι το δολάριο φαινομενικά αποκλείεται από αυτήν την επιλεγμένη λέσχη νομισμάτων είναι μια συγκλονιστική εξέλιξη για πολλούς αναλυτές και επενδυτές.
«Παρά την ανατροπή του Προέδρου Τραμπ για τους δασμούς, η ζημιά στο USD έχει γίνει», έγραψε ο Γιώργος Σαραβέλος, παγκόσμιος επικεφαλής έρευνας συναλλάγματος της Deutsche Bank, σε έκθεσή του την περασμένη Παρασκευή. «Η αγορά επανεκτιμά τη διαρθρωτική ελκυστικότητα του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος και διέρχεται μια διαδικασία ταχείας αποδολαριοποίησης».
Πολύ σκληρό για να πεθάνει…
Ωστόσο, οι περισσότεροι αναλυτές λένε ότι το αποθεματικό καθεστώς του δολαρίου είναι απίθανο να τελειώσει, απλώς και μόνο λόγω της έλλειψης εφικτών αντικαταστάσεων. Το ευρώ είναι μία νομισματική ένωση, αλλά 20 διαφορετικές χώρες, η Κίνα κρατά το ρενμίνμπι σε σφιχτό λουρί, περιορίζοντας τη μετατρεψιμότητά του, και νομίσματα όπως το ελβετικό φράγκο και το γιεν Ιαπωνίας είναι πολύ μικρά για να είναι διεκδικητές. «Για να προσαρμόσω ένα καλοφορεμένο κλισέ, το δολάριο δεν είναι μόνο το λιγότερο μυρωδάτο πουκάμισο στην ντουλάπα, είναι το μόνο που ταιριάζει», γράφουν χαρακτηριστικά οι FT.
Επιπλέον, η κυριαρχία του δολαρίου είναι τόσο βαθιά ενσωματωμένη στον ιστό της παγκόσμιας οικονομίας, χάρη σε ένα σύνθετο πλήθος ανεξάρτητων αλλά αλληλένδετων παραγόντων, που ακόμη και η κυβέρνηση Τραμπ είναι απίθανο να μπορέσει να αλλάξει ριζικά το status quo.
Ωστόσο, παρόλο που ο μοναδικός ρόλος του δολαρίου μπορεί να διατηρηθεί από την αδράνεια και την έλλειψη εναλλακτικών λύσεων, μπορεί να χάσει την αξία του. Παρά την πτώση του τον Απρίλιο, ο δείκτης δολαρίου DXY εξακολουθεί να είναι 12% υψηλότερος από ό,τι ήταν στα χαμηλά του το 2020 και σχεδόν 40% πάνω από το ναδίρ του στις αρχές του 2008.
Πηγή: ΟΤ
