Να μειώσει κανείς τον Φόρο Προστιθέμενης Αξίας – ΦΠΑ – σε τρόφιμα και είδη πρώτης ανάγκης– ή να μην τον μειώσει; Πρόκειται για ένα δίλημμα που επανέρχεται επίμονα την τελευταία πενταετία, με επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές.
Το αίτημα για μείωση του ΦΠΑ και του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης – ΕΦΚ στα λεγόμενα «μισθιακά εμπορεύματα», εκείνα που είναι απαραίτητα για τη διαβίωση των νοικοκυριών, το θέτουν επανειλημμένα και μετ’ επιτάσεως επαγγελματικοί φορείς, καταναλωτικές ενώσεις, κόμματα της αντιπολίτευσης. Το σκεπτικό είναι ότι οι έμμεσοι φόροι, που έχουν χαρακτηριστεί ως οι πλέον «ταξικά άδικοι» αφού επιβαρύνουν εξίσου έχοντες και μη, θα μπορούσαν να περιοριστούν, χωρίς να ζημιωθούν τα δημόσια ταμεία, αν υπάρξει αναλογική και δίκαιη φορολόγηση του μεγάλου πλούτου.
Επιπλέον, σε περιόδους πληθωριστικών πιέσεων και συρρίκνωσης της αγοραστικής δύναμης, η μείωση του ΦΠΑ και του ΕΦΚ, λειτουργεί ανακουφιστικά για τα νοικοκυριά, ενισχύοντας το εισόδημα και συμβάλλοντας τη συγκράτηση των τιμών.
Το αντεπιχείρημα, όπως το έχει θέσει επίσης επανειλημμένα και ξεκάθαρα το οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης, είναι ότι η μείωση ΦΠΑ όπου έχει επιχειρηθεί, δεν μετακυλίεται πάντα στις τιμές καταναλωτή, ούτε οδηγεί αυτόματα στην επιβράδυνση του πληθωρισμού.
Το ΦΠΑ συμβάλλει στο 22,5% των φορολογικών εσόδων στην Ελλάδα πηγή: ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ
Νέα έρευνα για τον ΦΠΑ
Νέο ενημερωτικό σημείωμα, του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών, Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας (ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ), εξετάζει τι συμβαίνει στη πράξη με τη μεταβολή των συντελεστών ΦΠΑ και ποιες είναι οι επιπτώσεις στις τιμές και στο εισόδημα των νοικοκυριών.
Ο ερευνητής του Κέντρου Προγραμματισμού Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), συγκεντρώνει και αξιολογεί 32 εμπειρικές μελέτες, που καλύπτουν 69 επεισόδια μεταβολής συντελεστών ΦΠΑ σε δεκάδες χώρες.
Η έρευνα δεν καταλήγει σε μια μονολεκτική ετυμηγορία, αλλά συγκρίνει διαφορετικές αγορές, οικονομίες, χρονικές περιόδους και διαφορετικές δημόσιες πολιτικές. Η μετακύλιση της μείωση ΦΠΑ στις τιμές δεν είναι ενιαία, αλλά δεν είναι διόλου αμελητέα: κυμαίνεται από 50% ως και πάνω από 90%, ενώ τα αναδιανεμητικά οφέλη για τα νοικοκυριά είναι εμφανή.
Το «πείραμα» της πανδημίας και της ενεργειακής κρίσης
Η περίοδος 2020-2023 λειτούργησε ως σπάνιο εργαστήριο για τους οικονομολόγους. Η πανδημία του COVID-19 πυροδότησε έναν πρώτο κύκλο προσωρινών μειώσεων ΦΠΑ σε υγειονομικά προϊόντα, εστίαση και τουρισμό, με σχεδόν τις μισές χώρες του ΟΟΣΑ να εφαρμόζουν κάποια μορφή μέτρου. Ακολούθησε δεύτερος, ακόμη πιο εκτεταμένος κύκλος το 2022-2023, όταν 21 από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ μείωσαν συντελεστές κυρίως σε ενέργεια, τρόφιμα, εστίαση και τουρισμό. Οι μειώσεις ήταν βαθιές, συχνά πάνω από το μισό του αρχικού συντελεστή, και κράτησαν κατά μέσο όρο πάνω από δεκαέξι μήνες.
Αυτή η μαζική κινητοποίηση φορολογικής πολιτικής έδωσε στους ερευνητές την ευκαιρία να εξετάσουν για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα τι συμβαίνει στην τιμή ενός προϊόντος όταν μειώνεται ο ΦΠΑ.
Πότε αλλάζει η εικόνα με το ΦΠΑ
Το πιο εντυπωσιακό εύρημα της μελέτης είναι η ανατροπή που καταγράφεται στα δεδομένα. Έως το 2020, ο μέσος βαθμός μετακύλισης σε επεισόδια μείωσης του ΦΠΑ κυμαινόταν γύρω στο 50%. Με απλά λόγια, οι επιχειρήσεις κρατούσαν συχνά το μισό όφελος για τον εαυτό τους, αυξάνοντας το περιθώριο κέρδους τους, αντί να το περάσουν στον καταναλωτή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ευρωπαϊκό πιλοτικό πρόγραμμα του 1999 σε κλάδους έντασης εργασίας (π.χ. κομμωτήρια, ραφεία) όπου χώρες όπως η Ελλάδα και η Ισπανία δεν παρουσίασαν καμία μείωση στις τιμές λιανικής. Στο Βέλγιο μόλις το 13% της μείωσης πέρασε στην τσέπη του καταναλωτή.
Από το 2021 και μετά η εικόνα αλλάζει ριζικά. Δέκα νεότερες μελέτες για Ισπανία, Γερμανία, Πορτογαλία, Σλοβακία και Πολωνία δείχνουν βαθμό μετακύλισης που ξεπερνά το 90%, πρακτικά πλήρη μεταφορά του φορολογικού οφέλους στις τιμές.
Η μείωση του ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα στην Ισπανία το 2023 πέρασε στην τιμή σχεδόν στο σύνολό της, όπως και οι αντίστοιχες μειώσεις στη Γερμανία και την Πορτογαλία.
Η διαφορά οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι πρόσφατες μειώσεις έγιναν σε περιβάλλον υψηλού πληθωρισμού, όπου οι καταναλωτές παρακολουθούν τις τιμές πολύ πιο προσεκτικά, και σε συνθήκες έντονης δημοσιότητας της πολιτικής, παράγοντες που φαίνεται να ενισχύουν τη μετακύλιση.
Η ασύμμετρη συμπεριφορά στις αυξήσεις φόρου
Η εικόνα αλλάζει εντελώς όταν εξετάζουμε την αντίθετη κατεύθυνση. Στις περιπτώσεις αύξησης του ΦΠΑ ο μέσος βαθμός μετακύλισης διαμορφώνεται στο 74%. Αυτό σημαίνει πως οι επιχειρήσεις απορροφούν συχνά ένα μέρος του αυξημένου κόστους, προκειμένου να μη χάσουν πελάτες, αντί να το μετακυλήσουν ολόκληρο στην τιμή. Η ελληνική έρευνα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ που αναφέρεται στο σημείωμα επιβεβαιώνει την τάση, καθώς βρήκε ότι το 54,1% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων αναγκάστηκε να απορροφήσει έως και το 20% του αυξημένου κόστους παραγωγής, ενώ μόλις το 15,6% κατάφερε να το μετακυλήσει πλήρως.
Η μελέτη επισημαίνει επίσης ένα ενδιαφέρον φαινόμενο που εντοπίζεται στη διεθνή βιβλιογραφία και αναφέρεται ως «πληθωρισμός της απληστίας». Πρόκειται για περιπτώσεις όπου επιχειρήσεις εκμεταλλεύονται περιόδους κρίσης για να αυξήσουν τις τιμές περισσότερο απ’ όσο δικαιολογεί η αύξηση του κόστους τους, με στόχο τη διεύρυνση του περιθωρίου κέρδους.
Η ιδιαιτερότητα των μικρών επιχειρήσεων
Σε οικονομίες που κυριαρχούν οι πολλές μικρές και ατομικές επιχειρήσεις – όπως είναι και η ελληνική – η τελική μετακύλιση του οφέλους της μείωσης των συντελεστών του ΦΠΑ προς τα νοικοκυριά είναι συστηματικά μεγαλύτερη από την άμεση μετακύλιση στις τιμές. Αυτό συμβαίνει επειδή στις ατομικές επιχειρήσεις το κέρδος ταυτίζεται με το εισόδημα.
Για παράδειγμα, αν μετακυλίεται στις τιμές το 50% της μείωσης του ΦΠΑ, το τελικό αποτέλεσμα που φτάνει στα νοικοκυριά, μέσω τιμών και εισοδήματος είναι 70%.
Ανταγωνιστικές αγορές ή ολιγοπώλια;
Σε πιο ανταγωνιστικές αγορές, όπου τα περιθώρια κέρδους είναι ήδη στενά, η μετακύλιση του ΦΠΑ στις τιμές τείνει να είναι υψηλότερη, αφού οι επιχειρήσεις δεν έχουν πολλά περιθώρια απορρόφησης. Αντίθετα, σε αγορές με ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά η μετακύλιση τείνει να είναι χαμηλότερη. Σε αντίστοιχο συμπέρασμα κατέληγε και πρόσφατη πρόσφατη έρευνα της Τράπεζας της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, έλεγε ότι η μείωση ΦΠΑ μπορεί να συμβάλλει στην αποκλιμάκωση του πληθωρισμού, εφόσον συνοδεύεται από διαρθρωτικά μέτρα που ενισχύουν τον ανταγωνισμό στις αγορές προϊόντων και υπηρεσιών και περιορίζουν τις στρεβλώσεις στην οικονομία.
Θετική αλλά όχι στοχευμένη αναδιανεμητική επίδραση
Η μελέτη καταλήγει ότι η μείωση του ΦΠΑ έχει θετικές αναδιανεμητικές επιπτώσεις, καθώς ενισχύει σχετικά περισσότερο τα χαμηλά εισοδήματα, τα οποία δαπανούν μεγαλύτερο μερίδιο του προϋπολογισμού τους σε αγαθά πρώτης ανάγκης όπως τρόφιμα και ενέργεια. Ωστόσο ο οριζόντιος χαρακτήρας του μέτρου, που αφορά εξίσου όλους τους καταναλωτές ανεξαρτήτως εισοδήματος, το κάνει λιγότερο αποδοτικό σε σχέση με στοχευμένες εισοδηματικές ενισχύσεις προς τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά.
ΦΠΑ και ακρίβεια
Η έρευνα του ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ έρχεται σε μια φορτισμένη συγκυρία, όχι μόνο λόγω προεκλογικού κλίματος. Η ακρίβεια φουντώνει ξανά και τα ψηφιακά εργαλεία τύπου posokanei είναι παρηγοριά στον άρρωστο. Το επιχειρήμα ότι «η μείωση του ΦΠΑ δεν περνάει στις τιμές» δεν επιβεβαιώνεται από τα πιο πρόσφατα δεδομένα, για την περίοδο της ενεργειακής κρίσης και του πληθωρισμού.
Από δεκάδες πρόσφατες έρευνες προκύπτει ότι οι στοχευμένες μειώσεις ΦΠΑ σε βασικά αγαθά μετακυλίονται στις τιμές καταναλωτή ως και πάνω από 90%, ενισχύοντας σημαντικά το εισόδημα των νοικοκυριών – ιδίως των πιο ευάλωτων – και συγκρατώντας τον πληθωρισμό. Η μελέτη προσφέρει ένα σοβαρό επιχείρημα υπέρ της αποτελεσματικότητας της μείωσης του ΦΠΑ – υπό την προϋπόθεση ότι η κυβέρνηση δεν φοβάται να «σπάσει αυγά». Δηλαδή να ελέγξει τα ολιγοπώλια και να καταπολεμήσει τις στρεβλώσεις στην αγορά, που το δίκαιο του ανταγωνισμού αποκαλεί «καρτελικές συμπράξεις».
Το πλήρες ενημερωτικό σημείωμα του ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ ΕΔΩ
