Μια ανησυχητική συσχέτιση μεταξύ της παράλληλης αύξησης της χρήσης των εναέριων μέσων (αεροσκάφη ή drones) από τη Frontex με τις επιβεβαιωμένες παράνομες επαναπροωθήσεις προσφύγων και μεταναστών εντοπίζει νέα έρευνα του εργαστηρίου LIMINAL, στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια στην Ιταλία, με τίτλο “Aerial Bordering: The Role of Frontex’s Aerial Surveillance in the Central Mediterranean Pushback Machine”.
Μάλιστα, παρότι η έρευνα επικεντρώνει στην περιοχή της Κεντρικής Μεσογείου, μέρος του προβλήματος που διαπιστώνεται «περνάει» κι από τον εναέριο χώρο της Ελλάδας, ενώ δεν είναι λίγες οι ενδείξεις ότι το βασικό μοτίβο που περιγράφεται στην έρευνα, ενδέχεται να επαναλαμβάνεται και στα καθ’ ημάς.
Η έρευνα του LIMINAL μελέτησε 611 επιβεβαιωμένες παράνομες επαναπροωθήσεις προσφύγων και μεταναστών μεταξύ Αυγούστου 2018 και Οκτωβρίου 2024. Πρόκειται για βάρκες που αναχαιτίστηκαν, εξαναγκάζοντας συνολικά 33.107 επιβάτες σε επιστροφή στη Λιβύη ή την Τυνησία. Οι εκτιμήσεις αυτές για τις λέμβους και τους επιβάτες θεωρούνται πολύ λιγότερες των πραγματικών, καθώς η αδιαφάνεια και η απουσία δεδομένων δεν επιτρέπουν πλήρη εποπτεία του φαινομένου.
Παράλληλα και σε αντιπαραβολή, καταγράφονται οι ώρες πτήσεις των εναέριων μέσων της Frontex.
Ο συσχετισμός μεταξύ αυτών των δύο καταγραφών αποκαλύπτει ένα ανησυχητικό μοτίβο: όσο περισσότερα εναέρια μέσα τίθενται σε λειτουργία, με τον ίδιο ρυθμό φαίνονται να αυξάνονται οι παράνομες επαναπροωθήσεις.
Τα στοιχεία αντλήθηκαν κυρίως από την ίδια τη Frontex με αιτήματα στη βάση του δικαιώματος πρόσβασης στη δημόσια πληροφορία και συγκεκριμένα από το πρότυπο σύστημα Joint Operation Report Application (JORA) για την περίοδο από το 2016 ως το 2025 (με μικρά κενά σε στιγμές του 2021 και 2023).
Η ευρωπαϊκή συνοριοφυλακή προέβαλλε ισχυρές αντιστάσεις σε αυτά τα αιτήματα. Τα δεδομένα της περιόδου 2023-2025 που παρέδωσε στο LIMINAL είχαν υποστεί τόσες διαγραφές πληροφοριών που πρακτικά δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν. Το κενό μέχρι τον Οκτώβριο του 2024 καλύφθηκε από στοιχεία που περιέχονταν σε διαρροές από την ευρωπαϊκή στρατιωτική επιχείρηση EUNAVFOR MED IRINI.
Πώς λειτουργεί
Σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, το 2021, το έτος δηλαδή για το οποίο υπάρχουν τα πληρέστερα δεδομένα, μόνο το 5% των θαλάσσιων επιχειρήσεων που εκκίνησαν με εντοπισμό λέμβου από εναέριο μέσο της Frontex (αεροσκάφος ή drone) κατέληξε σε διάσωση.
Η αιτιολογία που έδωσε η Frontex για αυτό το εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό είναι ότι η εναέρια παρακολούθηση δεν αφορά μόνο τον έλεγχο των συνόρων, αλλά και άλλες δραστηριότητες, όπως την εποπτεία των πρακτικών στην αλιεία. Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ότι ο έλεγχος των συνόρων αφορά το 95% της συνολικής δραστηριότητας των εναέριων μέσων. Κοινώς, μόνο το 5% του 95% του εναέριου έργου της Frontex κατέληξε σε διάσωση.
Ακόμα πιο χαμηλό είναι το ποσοστό στο οποίο η διάσωση αυτή, στη ζώνη της Κεντρικής Μεσογείου, οδήγησε σε αποβίβαση των επιβατών της λέμβου στην Ιταλία και τη Μάλτα. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της Frontex που μελέτησε το εργαστήριο, αυτό έγινε μόνο στο 2% των περιπτώσεων από το 2016 ως το 2023.
Παράλληλα, η έρευνα του LIMINAL εντόπισε ένα μοτίβο μέσα από το οποίο τα εναέρια μέσα οδηγούν στις αυξημένες επαναπροωθήσεις.
Όπως φαίνεται από την έρευνα του εργαστηρίου, η επικοινωνία της Frontex γίνεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό και κατά προτεραιότητα με τις λιβυκές και τυνήσιες αρχές και όχι με τα αρμόδια κέντρα ελέγχου που θα έδιναν την εντολή για την έναρξη της διάσωσης, όταν εντοπιστεί κάποια λέμβος.
Παρότι εκπρόσωποι της Frontex έχουν διαψεύσει πολλάκις την επικοινωνία με τις αρχές της Λιβύης και της Τυνησίας, σειρά αποκαλύψεων στον διεθνή Τύπο από το 2021 και μετά, βασισμένων κυρίως σε μαρτυρίες αξιωματούχων, διαρροές και αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, έχει δείξει ότι αυτές οι επικοινωνίες έχουν πληθύνει και μάλιστα, έρευνα του Lighthouse Reports το 2024, εντόπισε περισσότερα από 2000 τέτοια περιστατικά.
Κι ενώ το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει την υποχρέωση κατά τον εντοπισμό να ενημερώνεται από τη Frontex το κέντρο ελέγχου που επιτηρεί σε εθνικό επίπεδο τη συγκεκριμένη περιοχή, η έκθεση του LIMINAL εντοπίζει ότι όσο αυξάνεται η χρήση των εναέριων μέσων, οι ενημερώσεις προς τις αρχές της Λιβύης αφορούν περιστατικά όλο και πιο βαθιά στη ζώνη έρευνας και διάσωσης της Μάλτας.
Ταυτόχρονα, όλο και μεγαλύτερος φαίνεται να είναι ο συστηματικός αποκλεισμός από τις ενημερώσεις των μη-κυβερνητικών οργανώσεων που είναι επιφορτισμένες με τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης. Μόνο στα περιστατικά που εξέτασε το LIMINAL, εντοπίστηκαν 16 περιπτώσεις στις οποίες εντοπίστηκε λέμβος, αλλά δεν ενημερώθηκαν παρακείμενα σκάφη ΜΚΟ που μπορούσαν να προβούν σε διάσωση.
Τέλος, μεγάλη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι σε πλήθος περιπτώσεων, τα εναέρια μέσα της Frontex έχουν επιβεβαιωμένα υπάρξει μάρτυρες περιστατικών βίας από τις λιβυκές αρχές. Αυτές περιλαμβάνουν καταδιώξεις σε πολύ υψηλές ταχύτητες, ελιγμούς που θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή των επιβατών, χρήση φυσικής βίας ή ακόμα και πυροβολισμούς όχι μόνο κατά μεταναστών και προσφύγων, αλλά και κατά εργαζομένων ΜΚΟ.
Μάλιστα, στα συγκεκριμένα δεδομένα που μελέτησε το LIMINAL εντόπισε οκτώ συνολικά περιπτώσεις στις οποίες τα εναέρια μέσα της Frontex δεν έκαναν τίποτα, ενώ υπήρξαν μάρτυρες περιστατικών βίας από τις λιβυκές αρχές. Οι λεπτομέρειες για αυτά τα οκτώ περιστατικά επιβεβαιώνονται και από τις Αναφορές Σοβαρών Περιστατικών (Serious Incident Reports), δηλαδή τις εκθέσεις του εσωτερικού ελέγχου της Frontex από το Γραφείο Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του οργανισμού.
Σε επικοινωνία με το in, οι συντάκτες της έκθεσης ξεκαθαρίζουν ότι η έρευνά τους δεν επεκτάθηκε στην Ανατολική Μεσόγειο για να συμπεριλάβει διεξοδικά και την Ελλάδα, ωστόσο, ένα υπολογίσιμο μέρος των περιστατικών που μελετήθηκαν αφορά συστηματικές περιπολίες εναέριων μέσων της Frontex πάνω από το Ιόνιο.
Παράλληλα, η Ελλάδα εμφανίζεται στην ίδια την έκθεση άλλες δύο φορές. Η μία αφορά το πρώτο συμβόλαιο που υπέγραψε η Frontex με την ισραηλινή Israeli Aerospace Industries και την αμερικανική Airbus, το οποίο αφορούσε drone που εγκαταστάθηκε στην Κρήτη, πραγματοποιώντας περιπολίες πάνω από το Αιγαίο.
Η άλλη – και τραγικότερη – αφορά την περίπτωση του ναυαγίου της Πύλου, με πάνω από 500 νεκρούς, η οποία, όπως υπενθυμίζει η έκθεση, είναι επιχείρηση η οποία ξεκίνησε ύστερα από εντοπισμό του πλοίου από εναέριο μέσο της Frontex.
- Κεντρική φωτογραφία: REUTERS/Alkis Konstantinidis
- IN.GR
