Η θητεία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στην προεδρία της Ουκρανίας έληξε τυπικά τον Μάιο του 2024. Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής, η επιβολή του στρατιωτικού νόμου έχει «παγώσει» κάθε εκλογική διαδικασία στη χώρα, με την πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας να αποδέχεται αρχικά αυτή την αναβολή ως μια αναγκαία, ρεαλιστική συνθήκη επιβίωσης. Σήμερα, ωστόσο, ο Ουκρανός πρόεδρος απέρριψε κατηγορηματικά τις ολοένα και αυξανόμενες φωνές στο εσωτερικό της χώρας του που ζητούν προσφυγή στις κάλπες, χαρακτηρίζοντας μια τέτοια εξέλιξη ως ένα «τσουνάμι για το κράτος που θα διχάσει την Ουκρανία».
Πίσω από την άρνηση του Ζελένσκι για εκλογές κρύβεται ο φόβος της πολιτικής του συντριβής
Πίσω από τη βιτρίνα της εθνικής ενότητας και την προσεκτική επίκληση των αντικειμενικών δυσκολιών που γεννά η εμπόλεμη κατάσταση, κρύβεται μια διαφορετική, πολύ πιο περίπλοκη πραγματικότητα. Αναλυτές και πολιτικά γεγονότα στο Κίεβο καταδεικνύουν ότι ο Ζελένσκι δεν αποφεύγει τις εκλογές αποκλειστικά λόγω της συνεχιζόμενης ρωσικής επιθετικότητας. Η ραγδαία φθορά της δημοτικότητάς του, οι αλλεπάλληλες αποκαλύψεις για εκτεταμένη διαφθορά στα ανώτατα κλιμάκια της κυβέρνησης και η ανάδειξη ισχυρών εσωκομματικών ή πρώην κυβερνητικών ανταγωνιστών, συνθέτουν το πραγματικό σκηνικό του φόβου για την προεδρική διοίκηση.
Το επίσημο αφήγημα και η στρατιωτική «ασπίδα»
Σε σημερινή ενημέρωση επιλεγμένων δημοσιογράφων, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι επιχείρησε να δικαιολογήσει την απόλυτη άρνησή του επικαλούμενος αμιγώς στρατιωτικά επιχειρήματα. Υποστήριξε ότι η διεξαγωγή εκλογών εν μέσω πολέμου ενέχει τον κίνδυνο καταστροφής της χώρας, ειδικά όταν η Ρωσία δεν δείχνει καμία απολύτως διάθεση για εκεχειρία. Για να ενισχύσει τη θέση του και να αναδείξει τον υπαρξιακό κίνδυνο, αναφέρθηκε διεξοδικά στους αριθμούς του μετώπου: η Μόσχα διαθέτει ήδη ένα απόθεμα 600 έως 630 βαλλιστικών πυραύλων υψηλής ταχύτητας –το πλέον ισχυρό της όπλο– κατασκευάζοντας λίγο πάνω από 100 επιπλέον κάθε μήνα, με τη μέγιστη ετήσια παραγωγική της ικανότητα να αγγίζει τους 1.300.
Ο Ουκρανός πρόεδρος έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις τεράστιες ελλείψεις της χώρας του σε αντιαεροπορική άμυνα απέναντι σε αυτές τις επιθέσεις που πλήττουν τις υποδομές και την πρωτεύουσα. Ανέφερε ότι το Κίεβο ζήτησε 360 πυραύλους αναχαίτισης Patriot, ελπίζοντας να εξασφαλίσει τουλάχιστον 300 ενόψει του επερχόμενου χειμώνα. Αναγνωρίζοντας τη δυσκολία της κατάστασης, δεδομένου ότι η παγκόσμια ετήσια παραγωγή των κορυφαίων αναχαιτιστικών PAC-3 περιορίζεται στους 600, κάλεσε τις ΗΠΑ να παραχωρήσουν ένα μικρό ποσοστό, της τάξης του 5% έως 10%, από τα δικά τους αποθέματα. Παράλληλα, επισήμανε τις τρέχουσες συμφωνίες με τη Γαλλία για τουλάχιστον ένα σύστημα SAMP/T και με τη Γερμανία για την προμήθεια περίπου 600 πυραύλων PAC-2 και PAC-3, οι οποίοι ωστόσο αναμένονται σε βάθος χρόνου (2027-2028).
Επιπροσθέτως, το προεδρικό αφήγημα υπογραμμίζει τον κίνδυνο μιας νέας, ευρείας ρωσικής επιστράτευσης περίπου 300.000 στρατιωτών. Σύμφωνα με τον Ζελένσκι, αναμένεται μια «περιφερειακή» επιχείρηση στρατολόγησης μακριά από τη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη έπειτα από τις ρωσικές βουλευτικές εκλογές του Σεπτεμβρίου, προκειμένου να ξεκολλήσει το νεκρό σημείο στο οποίο έχει περιέλθει η πρώτη γραμμή του μετώπου. Στόχος του Κρεμλίνου είναι η κατάληψη των εναπομεινάντων εδαφών της περιφέρειας του Ντονέτσκ μέχρι το τέλος του έτους, και συγκεκριμένα πόλεων-κλειδιά όπως το Κραματόρσκ και το Σλοβιάνσκ. Με αυτά τα δεδομένα, και προτάσσοντας τις αντικειμενικές δυσκολίες συμμετοχής των στρατιωτών στα χαρακώματα αλλά και των εκατομμυρίων προσφύγων στο εξωτερικό, το Προεδρικό Μέγαρο επιχειρηματολογεί ότι οι εκλογές είναι πρακτικά αδύνατες.
Η πραγματικότητα: Διαφθορά και συστημική κρίση
Παρά ταύτα, τα στρατιωτικά επιχειρήματα φαίνεται να αποτελούν ένα βολικό προκάλυμμα για την απόκρυψη μιας βαθύτατης κυβερνητικής σήψης. Η εικόνα που εκπέμπει το Κίεβο το τελευταίο διάστημα δεν είναι αυτή ενός αρραγούς, ενωμένου εθνικού μετώπου, αλλά μιας διοίκησης που κλυδωνίζεται από διαδοχικά πολιτικά και οικονομικά σκάνδαλα. Η εσωτερική κρίση κορυφώθηκε όταν ο αποπεμφθείς, ιδιαίτερα δημοφιλής πρώην υπουργός Άμυνας, Μιχαήλο Φεντόροφ, απηύθυνε ένα εννιάλεπτο βιντεοσκοπημένο μήνυμα προς τον ουκρανικό λαό μέσω του YouTube στις 18 Αυγούστου.
Σε αυτή την άνευ προηγουμένου ευθεία αμφισβήτηση της προεδρικής αυθεντίας εκ των έσω, ο Φεντόροφ δεν περιορίστηκε σε κριτική επί της διαδικασίας, αλλά έκανε ανοιχτά λόγο για μια «συστημική κυβερνητική κρίση», χαρακτηρίζοντας τη διαφθορά απλώς ως ένα σύμπτωμά της που διαπερνά ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό. Ο πρώην υπουργός, ο οποίος εξαναγκάστηκε σε παραίτηση στις 15 Ιουλίου κατόπιν ευθείας εντολής του Ζελένσκι –με τον Γεβχένι Χμάρα να αναλαμβάνει αρχικά ως υπηρεσιακός και να επιβεβαιώνεται από το κοινοβούλιο στις 19 Αυγούστου– κατήγγειλε ότι το βασικό κριτήριο για την κάλυψη νευραλγικών κυβερνητικών θέσεων δεν είναι πλέον η αξία ή ο επαγγελματισμός, αλλά η απόλυτη προσωπική αφοσίωση. Η τοποθέτησή του αυτή επιβεβαιώθηκε με τον πλέον εκκωφαντικό τρόπο την αμέσως επόμενη ημέρα.
Στις 19 Αυγούστου, οι ουκρανικές αρχές πάταξης της διαφθοράς, και συγκεκριμένα το Εθνικό Γραφείο Καταπολέμησης της Διαφθοράς (NABU) σε συνεργασία με την Εξειδικευμένη Εισαγγελία Καταπολέμησης της Διαφθοράς (SAPO), προχώρησαν σε μια ευρείας κλίμακας «ειδική επιχείρηση» για την εξάρθρωση εγκληματικής οργάνωσης στα ανώτατα κλιμάκια της εξουσίας. Οι έφοδοι στις κατοικίες υψηλόβαθμων αξιωματούχων, συμπεριλαμβανομένης της Ιρίνα Μούντρα, αναπληρώτριας επικεφαλής της Προεδρικής Διοίκησης, και του βουλευτή Βαντίμ Στόλαρ, προκάλεσαν πολιτικό σεισμό. Το γεγονός ότι η εν λόγω εγκληματική οργάνωση φέρεται να λειτουργούσε υπό την καθοδήγηση βουλευτή με τη συμμετοχή στελεχών του στενού προεδρικού πυρήνα, αφήνει το γραφείο του Ζελένσκι βαρύτατα εκτεθειμένο απέναντι στην κοινή γνώμη. Παρά την άμεση αποπομπή της Μούντρα από τον ίδιο τον πρόεδρο την ίδια ημέρα, η έλλειψη εξηγήσεων από τον ίδιο τον Ζελένσκι ή τον επικεφαλής της διοίκησής του, Κύριλο Μπουντάνοφ, ενίσχυσε καθοριστικά το αίσθημα αδιαφάνειας και συγκάλυψης.
Οι αριθμοί που στοιχειώνουν το Προεδρικό Μέγαρο
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η πεισματική άρνηση διεξαγωγής εκλογών αποκτά απόλυτο νόημα όταν εξεταστούν οι δημοσκοπήσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν τον πραγματικό, πολιτικό φόβο του προέδρου: την εξαιρετικά πιθανή απώλεια της εξουσίας. Η αποπομπή του Μιχαήλο Φεντόροφ δεν πέρασε απαρατήρητη από τη δοκιμαζόμενη ουκρανική κοινωνία. Την επόμενη κιόλας ημέρα από την απομάκρυνσή του, ξέσπασαν δυναμικές διαδηλώσεις στο Κίεβο και σε άλλες μεγάλες πόλεις. Αυτό που ξεκίνησε ως κοινωνικό αίτημα για την επαναφορά του υπουργού, γρήγορα μετεξελίχθηκε σε μια ευρύτερη αντικυβερνητική κίνηση με κεντρικό αίτημα την καταπολέμηση της διαφθοράς.
Τα σκάνδαλα διαφθοράς και η απειλή Φεντόροφ αναγκάζουν τον Ζελένσκι να αναβάλει συνεχώς τις κάλπες
Τα στατιστικά στοιχεία που δημοσίευσε το Ινστιτούτο Αξιολόγησης είναι αμείλικτα για τον σημερινό ηγέτη της χώρας. Μέσα στην πρώτη εβδομάδα των διαδηλώσεων (20-21 Ιουλίου), η εμπιστοσύνη στο πρόσωπο του Φεντόροφ εκτοξεύτηκε από το 35% στο εντυπωσιακό 65%, με το 72% των ερωτηθέντων πολιτών να τάσσεται ξεκάθαρα κατά της προεδρικής απόφασης για την απόλυσή του. Ακόμη πιο ανησυχητικά, ωστόσο, για το Προεδρικό Μέγαρο υπήρξαν τα ευρήματα των μετρήσεων στις αρχές Αυγούστου. Σε ερώτημα για ενδεχόμενες προεδρικές εκλογές, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι διατηρεί μεν την πρωτιά αλλά με ένα εξαιρετικά ισχνό 25,2%. Ακολουθείται σε απόσταση αναπνοής από τον πρώην αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων, Βαλέρι Σαλούσνι, ο οποίος συγκεντρώνει 16,7%, ενώ ο Φεντόροφ εδραιώνεται ισχυρά στην τρίτη θέση με 12,5%. Το άθροισμα των ποσοστών των ισχυρών πολιτικών του αντιπάλων, σε συνδυασμό με τη ραγδαία φθορά της δικής του εικόνας εξαιτίας των σκανδάλων, καθιστά το ενδεχόμενο μιας κάλπης έναν πραγματικό πολιτικό εφιάλτη για τον Ζελένσκι.
Ο εσωτερικός πόλεμος και το στρατηγικό αδιέξοδο
Οι κινήσεις του Φεντόροφ, ο οποίος τόλμησε να ζητήσει δημόσια την εξεύρεση ενός «νόμιμου, ασφαλούς και ρεαλιστικού μηχανισμού» για τη διεξαγωγή εκλογών παρά τον πόλεμο, αποδεικνύεται πως δεν είναι σπασμωδικές ούτε τυχαίες. Ο πολιτικός επιστήμονας Ολεξέι Χαράν από την Ακαδημία Κίεβο-Μοχύλα, επισημαίνει με νόημα ότι, παρότι ο Φεντόροφ απέφυγε προσεκτικά να κατονομάσει ευθέως τον Ζελένσκι, η προβολή εικόνων του Ντέιβιντ Αρακάμιγια –του κοινοβουλευτικού ηγέτη του κυβερνώντος κόμματος «Υπηρέτης του Λαού»– στο επίμαχο βίντεο, αποτελεί έναν ξεκάθαρο υπαινιγμό για τον αδιαφανή τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις και εξυπηρετούνται ιδιωτικά συμφέροντα εντός του κοινοβουλίου.
Παράλληλα, κορυφαίοι αναλυτές όπως ο Ιχόρ Τσαλένκο από το Κέντρο Ανάλυσης και Στρατηγικών του Κιέβου, υπογραμμίζουν ότι ο πρώην υπουργός έχει ξεκινήσει να εδραιώνει το πολιτικό κεφάλαιο που απέκτησε κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων. Διατηρώντας «ανοιχτές γέφυρες», τοποθετεί έξυπνα τον εαυτό του ως έναν αυτόνομο πολιτικό πόλο που είναι σε θέση να αμφισβητήσει τον πρόεδρο. Όπως εύστοχα σημειώνει ο Βαντίμ Ντενισένκο από το ινστιτούτο ανάλυσης «Business Capital», ο στενός κύκλος του Φεντόροφ παίζει ένα ευρύτερο πολιτικό παιχνίδι προετοιμαζόμενος στρατηγικά για κάθε ενδεχόμενο. Αν στηθούν κάλπες σύντομα, έχει τεράστιες πιθανότητες για ένα πολύ ισχυρό αποτέλεσμα και μια θέση εξουσίας. Αν, από την άλλη, δεν υπάρξουν εκλογές, έχει την άνεση του χρόνου για να διευρύνει την κοινωνική του βάση, ροκανίζοντας και αποδυναμώνοντας μέρα με τη μέρα τον Ζελένσκι.
Εν κατακλείδι, η διαρκής αναφορά στις επερχόμενες ρωσικές επιθέσεις, η έλλειψη πυραύλων και η ρητορική περί αποφυγής εθνικού διχασμού αποτελούν το τέλειο πολιτικό άλλοθι για τη σημερινή ουκρανική ηγεσία. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι αντιλαμβάνεται πλήρως πως, παρότι οι πολιτικοί επιστήμονες δέχονται πρακτικά πως απαιτείται έστω μια σταθερή εκεχειρία για να διεξαχθούν πραγματικά αδιάβλητες εκλογές, ο ίδιος χρησιμοποιεί τον στρατιωτικό νόμο ως απόλυτη προστατευτική ασπίδα. Μια ασπίδα, ωστόσο, η οποία δεν υψώνεται πλέον μόνο απέναντι στα ρωσικά στρατεύματα, αλλά κυρίως απέναντι στην οργή των ίδιων των πολιτών του. Σε ένα περιβάλλον όπου η εκτεταμένη διαφθορά αγγίζει τον πιο στενό του πυρήνα, τα σκάνδαλα διαδέχονται το ένα το άλλο και η πολιτική του κυριαρχία απειλείται ανοιχτά από πρόσωπα υψηλής κοινωνικής αποδοχής, το άνοιγμα των καλπών δεν θα ήταν απλώς ένα «τσουνάμι για τη χώρα», όπως υποστηρίζει. Θα αποτελούσε την οριστική, προσωπική και πολιτική του συντριβή.
IN.GR
