Σε μια εποχή όπου οι ειδήσεις μοιάζουν συχνά να ισορροπούν ανάμεσα στο παράλογο και το δραματικό – από έναν πρόεδρο των ΗΠΑ που βομβαρδίζει το Ιράν ενώ ταυτόχρονα διαμαρτύρεται ότι δεν έχει τιμηθεί με Νόμπελ Ειρήνης, μέχρι την ασταμάτητη παραγωγή πολιτικών memes στα κοινωνικά δίκτυα – πολλοί δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν πού τελειώνει η πραγματικότητα και πού αρχίζει η σάτιρα. Σύμφωνα με τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, σε άρθρο της στο Art News, η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια διαρκή συνύπαρξη του γελοίου και του τραγικού, της ειρωνείας και της απόγνωσης, γεγονός που καθιστά την τραγικωμωδία την πλέον κατάλληλη αισθητική για να περιγράψει το τι ζούμε.
Αν κάθε ιστορική περίοδος γεννά τη δική της χαρακτηριστική καλλιτεχνική ευαισθησία, τότε η επιστροφή της τραγικωμωδίας ίσως λέει κάτι σημαντικό για τον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα. Η μορφή αυτή, που συνδυάζει το τραγικό με το κωμικό, δεν είναι καινούργια. Οι ρίζες της φτάνουν στην αρχαιότητα, γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στην Αναγέννηση και επανήλθε δυναμικά τον 20ό αιώνα για να περιγράψει έναν κόσμο που προσπαθούσε να κατανοήσει τη φρίκη των παγκοσμίων πολέμων και του Ολοκαυτώματος.
Σήμερα, όμως, βρισκόμαστε μπροστά σε μια διαφορετική πραγματικότητα. Η πολιτική μοιάζει συχνά με θέατρο του παραλόγου, οι κρίσεις διαδέχονται η μία την άλλη και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετατρέπουν τα πάντα σε θέαμα. Πολλές φορές η καθημερινότητα προκαλεί ταυτόχρονα γέλιο και τρόμο. Οι ηγέτες συμπεριφέρονται σαν καρικατούρες, τα memes επηρεάζουν την πολιτική συζήτηση και γεγονότα που παλαιότερα θα θεωρούνταν αδιανόητα αντιμετωπίζονται πλέον ως κανονικότητα.
Η δρ. Εζενί Μπρίνκεμα υποστηρίζει ότι αυτή η αίσθηση του «δεν ξέρω αν πρέπει να γελάσω ή να κλάψω» αποτελεί ίσως το βασικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής.
Η επιστροφή μιας παλιάς μορφής
Για τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, η αναβίωση της τραγικωμωδίας δεν αποτελεί απλώς ένα θεωρητικό φαινόμενο αλλά είναι ήδη ορατή σε πολλές από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές και πολιτιστικές παραγωγές των τελευταίων ετών. Η ίδια εντοπίζει μια αυξανόμενη τάση δημιουργών να συνδυάζουν το χιούμορ με την υπαρξιακή αγωνία, το παράλογο με το δραματικό και την ελαφρότητα με βαθύτερα κοινωνικά ή πολιτικά ζητήματα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μεγάλη επιτυχία της νέας θεατρικής παραγωγής του έργου Περιμένοντας τον Γκοντό του Σάμιουελ Μπέκετ στη Νέα Υόρκη. Το έργο, που ο ίδιος ο Μπέκετ είχε χαρακτηρίσει «τραγικωμωδία σε δύο πράξεις», παραμένει ένα από τα πιο εμβληματικά δείγματα του είδους. Στη σύγχρονη εκδοχή του, οι πρωταγωνιστές κινούνται ανάμεσα σε αστεία, γκάφες, λεκτικά παιχνίδια και κωμικές καταστάσεις, ενώ ταυτόχρονα έρχονται αντιμέτωποι με ερωτήματα γύρω από τη μοναξιά, την αναμονή, τη φθορά και την απουσία νοήματος.
Όπως επισημαίνει η Μπρίνκεμα, η δύναμη του έργου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αντίφαση. Οι ήρωες συζητούν αδιάκοπα, αστειεύονται, μαλώνουν και συμφιλιώνονται, όμως τίποτα ουσιαστικά δεν αλλάζει. Η αναμονή συνεχίζεται και η ελπίδα μιας λύσης παραμένει διαρκώς ανεκπλήρωτη. Το κοινό γελά, αλλά ταυτόχρονα έρχεται αντιμέτωπο με μια βαθιά υπαρξιακή μελαγχολία.
Παρόμοιες αντιφάσεις διακρίνει η αρθρογράφος και στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία. Ξεχωρίζει το έργο της Μαρτίν Γκουτιέρες, η οποία χρησιμοποιεί τη γλώσσα της μόδας, της διαφήμισης και των κοινωνικών δικτύων για να δημιουργήσει εικόνες που μοιάζουν λαμπερές, υπερβολικές και συχνά χιουμοριστικές. Πίσω όμως από αυτή την επιφάνεια βρίσκονται ζητήματα ταυτότητας, αποκλεισμού και κοινωνικών στερεοτύπων που επηρεάζουν ιδιαίτερα τα τρανς άτομα.
Η Μπρίνκεμα σημειώνει ότι στα έργα της Γκουτιέρες το γέλιο και η δυσφορία λειτουργούν ταυτόχρονα. Οι εικόνες μπορεί αρχικά να μοιάζουν σατιρικές ή παιχνιδιάρικες, όμως σύντομα αποκαλύπτουν τις πιέσεις και τις προκαταλήψεις που κρύβονται πίσω από τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς και επιτυχίας.
Ανάλογες τάσεις εντοπίζει και σε ομαδικές εκθέσεις σύγχρονης τέχνης, όπου καλλιτέχνες συνδυάζουν υλικά και εικόνες που παραπέμπουν ταυτόχρονα στη ζωή και στον θάνατο, στη δημιουργία και στην αποσύνθεση. Σε ορισμένα έργα χρησιμοποιούνται οργανικά υλικά δίπλα σε πλαστικά και βιομηχανικά στοιχεία, δημιουργώντας μια αίσθηση σύγκρουσης ανάμεσα στη φυσική ζωή και στις τεχνολογίες που την απειλούν ή τη μεταμορφώνουν.
Σύμφωνα με τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, αυτό το είδος τέχνης δεν προσπαθεί να οδηγήσει τον θεατή σε ένα συγκεκριμένο συναίσθημα. Αντίθετα, τον αφήνει να αιωρείται ανάμεσα στον θαυμασμό, την αμηχανία, το γέλιο και την ανησυχία. Αυτή ακριβώς η αδυναμία να αποφασίσει κανείς αν αυτό που βλέπει είναι αστείο ή τρομακτικό, κωμικό ή τραγικό, αποτελεί για την ίδια μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις της τραγικωμωδίας στη σύγχρονη εποχή.
Martine Gutierrez: Plastics, Brigitte (2020). Ευγενική παραχώρηση της γκαλερί RYAN LEE / © Martine Gutierrez. Πηγή: Art In America
Όταν οι ισχυροί γίνονται γελοίοι
Ιδιαίτερη θέση στην ανάλυση της δρ. Εζενί Μπρίνκεμα κατέχουν έργα που ασχολούνται με την πολιτική εξουσία. Η καλλιτέχνις Ίλμα Γκορ παρουσιάζει προσωπικότητες όπως ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, ο Έλον Μασκ και ο Βλαντίμιρ Πούτιν ως αλλόκοτες, σχεδόν παιδικές φιγούρες μέσα σε αναγεννησιακά σκηνικά.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς σατιρικό. Οι πρωταγωνιστές εμφανίζονται ταυτόχρονα επικίνδυνοι και γελοίοι. Είναι άνθρωποι που συγκεντρώνουν τεράστια εξουσία, αλλά παρουσιάζονται σαν κακομαθημένα παιδιά ή σαν καρικατούρες. Η αντίφαση αυτή βρίσκεται, σύμφωνα με την αρθρογράφο, στον πυρήνα της τραγικωμωδίας.
Τι ακριβώς είναι η τραγικωμωδία;
Τι διαφοροποιεί όμως την τραγικωμωδία από την σάτιρα την τραγική ειρωνεία.
Στην τραγωδία, η πορεία του ήρωα οδηγεί συνήθως σε μια αναπόφευκτη κατάληξη. Υπάρχει μια αίσθηση μοίρας. Στην κωμωδία, αντίθετα, οι συγκρούσεις λύνονται και η τάξη αποκαθίσταται.
Η τραγικωμωδία αρνείται να επιλέξει ανάμεσα στις δύο καταστάσεις. Δεν προσφέρει λύση ούτε κάθαρση. Το αστείο και το οδυνηρό συνυπάρχουν ταυτόχρονα. Η ανθρώπινη ζωή παρουσιάζεται ως κάτι γεμάτο αντιφάσεις: γελοία και συγκινητική, ασήμαντη και πολύτιμη, αστεία και τραγική.
Γι’ αυτό και πολλοί θεωρητικοί την έχουν συνδέσει με τη σύγχρονη εμπειρία. Ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με την πιθανότητα ότι η ζωή δεν έχει κάποιο απόλυτο νόημα, αλλά συνεχίζει να ελπίζει, να αγαπά και να δημιουργεί.
Σύμφωνα με τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, η τραγικωμωδία δεν είναι απλώς ένας συνδυασμός τραγωδίας και κωμωδίας, αλλά μια μορφή που διατηρεί ζωντανή την ένταση ανάμεσα στο γέλιο και τη θλίψη. Όπως επισημαίνει, από την αρχαιότητα ακόμη, ο Ηράκλειτος έβλεπε τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της δυστυχίας, ενώ ο Δημόκριτος μέσα από το γέλιο. Η τραγικωμωδία δεν επιλέγει καμία από τις δύο οπτικές, αλλά τις φέρνει σε διαρκή συνύπαρξη.
Η αρθρογράφος σημειώνει ότι, σε αντίθεση με την κλασική τραγωδία που οδηγείται σε μια τελική λύση ή κάθαρση, η τραγικωμωδία αφήνει ανοιχτές τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Το τραγικό και το κωμικό δεν συγχωνεύονται, αλλά συνυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται.
Παρά την αναμέτρησή της με την αβεβαιότητα και την έλλειψη νοήματος, η τραγικωμωδία δεν είναι ούτε μηδενιστική ούτε απαισιόδοξη. Αντίθετα, όπως γράφει η δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, εκφράζει την ανθρώπινη συνθήκη στην πιο σύνθετη μορφή της: έναν κόσμο όπου η ελπίδα και η απογοήτευση, το γέλιο και ο πόνος μπορούν να υπάρχουν ταυτόχρονα.
Η τέχνη του «και τα δύο»
Κατά τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, αρκετοί σύγχρονοι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν το χιούμορ για να μιλήσουν για τον πόλεμο, τη βία, την πανδημία ή την κοινωνική αποξένωση.
Ένα παράδειγμα είναι έργα που συνδυάζουν αισθητικές των βιντεοπαιχνιδιών με πραγματικές εικόνες πολέμου. Η παιγνιώδης μορφή συγκρούεται με το τραγικό περιεχόμενο, αποκαλύπτοντας τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη κοινωνία καταναλώνει ακόμη και τη βία ως θέαμα.
Άλλοι δημιουργοί αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη, τα deepfakes και τα ψηφιακά εφέ για να δημιουργήσουν κόσμους που μοιάζουν χαριτωμένοι και παιχνιδιάρικοι, ενώ στην πραγματικότητα περιγράφουν δυστοπίες γεμάτες φόβο και κοινωνικό έλεγχο.
Από την πανδημία μέχρι τη Γάζα
Η τραγικωμωδία, σύμφωνα με τη δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, δεν αποτελεί προνόμιο των εύπορων δυτικών κοινωνιών ούτε μια αισθητική που μπορεί να υπάρξει μόνο σε περιόδους σχετικής ασφάλειας. Αντίθετα, η ίδια εντοπίζει στοιχεία της σε έργα που γεννιούνται μέσα από εμπειρίες πολέμου, πολιτικής βίας, κοινωνικής ανασφάλειας και καθημερινής επιβίωσης.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει το έργο του Κονγκολέζου καλλιτέχνη Σερί Σάμπα, του οποίου οι πίνακες συνδυάζουν έντονα χρώματα, χιούμορ και σχεδόν καρτουνίστικες εικόνες με θέματα που αφορούν τη φτώχεια, τις συγκρούσεις και τις βαθιές κοινωνικές πληγές της χώρας του. Μέσα από αυτή τη συνύπαρξη του παιχνιδιάρικου και του οδυνηρού, το γέλιο δεν λειτουργεί ως άρνηση της πραγματικότητας αλλά ως ένας διαφορετικός τρόπος αντιμετώπισής της.
Ανάλογη προσέγγιση βλέπει και στην ταινία Once Upon a Time in Gaza των αδελφών Ταρζάν και Αράμπ Νάσερ, η οποία απέσπασε το βραβείο σκηνοθεσίας στο τμήμα Un Certain Regard του Φεστιβάλ Καννών. Η ταινία συνδυάζει στοιχεία μαύρης κωμωδίας, θρίλερ και γουέστερν για να αφηγηθεί ιστορίες ανθρώπων που ζουν στη Γάζα, δημιουργώντας αυτό που γαλλικά μέσα χαρακτήρισαν «παλαιστινιακή τραγικωμωδία». Σύμφωνα με την Μπρίνκεμα, το έργο αποτυπώνει το «χιούμορ της απόγνωσης», εκείνη δηλαδή τη μορφή γέλιου που γεννιέται όχι παρά τον πόνο αλλά εξαιτίας του.
Η ίδια λογική έγινε εμφανής και κατά τη διάρκεια της πανδημίας της Covid-19. Ενώ εκατομμύρια άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο βίωναν φόβο, απομόνωση και απώλειες, τα κοινωνικά δίκτυα κατακλύζονταν από αστεία, memes και σατιρικές αναρτήσεις. Η καλλιτέχνις Πάολα Πίβι, για παράδειγμα, συγκέντρωσε χιλιάδες αστεία και διαδικτυακά ευρήματα που κυκλοφόρησαν εκείνη την περίοδο, αναδεικνύοντας την παράδοξη συνύπαρξη της παγκόσμιας τραγωδίας με την ανάγκη των ανθρώπων να γελάσουν.
Όπως επισημαίνει η δρ. Εζενί Μπρίνκεμα, τα αστεία εκείνης της περιόδου δεν αναιρούσαν τη σοβαρότητα της κρίσης. Συνυπήρχαν με εκατομμύρια θανάτους, θεωρίες συνωμοσίας, κοινωνική ανασφάλεια και συλλογικό πένθος. Η ανθρωπότητα βρέθηκε να θρηνεί και να σατιρίζει ταυτόχρονα, αποκαλύπτοντας ίσως με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο αυτό που η αρθρογράφος θεωρεί ουσία της τραγικωμωδίας: την ταυτόχρονη παρουσία του γέλιου και της οδύνης, της ελπίδας και της απελπισίας, μέσα στην ίδια εμπειρία.
Η εικόνα της εποχής μας
Ένα παράδειγμα που η δρ. Εζενί Μπρίνκεμα θεωρεί ιδανική έκφραση της σύγχρονης τραγικωμωδίας: τις φωτογραφίες του στενού κύκλου του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ που δημοσιεύθηκαν στο Vanity Fair.
Τζέι Ντι Βανς, Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Vanity Fair από τον Κρίστοφερ Άντερσον
Οι εικόνες παρουσιάζουν ανθρώπους με τεράστια πολιτική επιρροή, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτουν την ανθρώπινη μικρότητα, τη ματαιοδοξία και τη γελοιότητά τους. Η εξουσία εμφανίζεται μαζί με την αδεξιότητα. Η σοβαρότητα συνυπάρχει με το κωμικό.
Η εποχή μας δεν μπορεί να περιγραφεί μόνο ως τραγική ή μόνο ως κωμική. Είναι και τα δύο ταυτόχρονα. Ζούμε σε έναν κόσμο που προκαλεί γέλιο και απόγνωση, ελπίδα και φόβο, θαυμασμό και αποστροφή. Γι’ αυτό και η τραγικωμωδία μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ.
IN.GR
