Η εικόνα μιας Ελλάδας που βρίσκεται κοντά στην πλήρη «απορρόφηση» του Ταμείου Ανάκαμψης, άρα και στην πλήρη αξιοποίησή του, δεν αποτυπώνει ολόκληρη την πραγματικότητα. Και αυτό γιατί άλλο είναι η εκπλήρωση των οροσήμων, άλλο η εισροή των ευρωπαϊκών πόρων, άλλο η συμβασιοποίηση των έργων και άλλο τα χρήματα που έχουν πράγματι πληρωθεί και έχουν μετατραπεί σε ολοκληρωμένο φυσικό αντικείμενο.
Αυτή ακριβώς την απόσταση αναδεικνύουν τα στοιχεία του Παρατηρητηρίου του ΕΝΑ για το «Ελλάδα 2.0», τα οποία παρουσιάζει το in. Η πρόοδος στα ορόσημα δεν αποτελεί άμεσο δείκτη ούτε του ποσού που έχει φτάσει στους τελικούς αποδέκτες ούτε του φυσικού αντικειμένου που έχει ολοκληρωθεί.
Σημαντικό πρόβλημα αποτελεί το εξής: η διαθέσιμη δημόσια πληροφόρηση δεν επιτρέπει ενιαία αντιστοίχιση πραγματικού κόστους, αποδέκτη, αναδόχου και ολοκληρωμένου φυσικού αντικειμένου ανά έργο.
Ειδικότερα, πάνω από το 40% των πληρωμών, δηλαδή περίπου 9,7 δισ. ευρώ, εξακολουθεί να απομένει για ήδη συμβασιοποιημένα έργα στο σκέλος των επιχορηγήσεων, ενώ ο αρχικός στόχος του επιχειρηματικού δανειακού σκέλους μειώθηκε κατά περίπου 3,36 δισ. ευρώ.
Την ίδια ώρα, οι αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις και τα κενά στη δημόσια ιχνηλασιμότητα δυσκολεύουν την πλήρη αποτίμηση του πραγματικού αποτελέσματος.
Οι πραγματικές δαπάνες στο σκέλος των επιχορηγήσεων του «Ελλάδα 2.0» υπολογίζονται σε περίπου 13 δισ. ευρώ έως τις 30 Ιουνίου 2026.
Σε σύγκριση με τον προϋπολογισμό των νομικών δεσμεύσεων, το ποσοστό διαμορφώνεται στο 57,3%. Με απλά λόγια, απομένουν περίπου 9,7 δισ. ευρώ προκειμένου να ολοκληρωθεί το φυσικό αντικείμενο έργων και δράσεων για τα οποία έχουν ήδη υπογραφεί νομικές δεσμεύσεις.
Εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διάκριση: η εικόνα του Ταμείου δεν τελειώνει στην ευρωπαϊκή εκταμίευση. Παραμένει σημαντικό χρηματοδοτικό και φυσικό αντικείμενο που πρέπει ακόμη να ολοκληρωθεί.
Σε αυτό το σημείο προκύπτουν μερικά κρίσιμα ερωτήματα που θα απαντηθούν τους επόμενους μήνες.
- Το πρώτο είναι εάν τελικά η κυβέρνηση κατάφερε με τις αλλαγές που έκανε έως και την τελευταία στιγμή ως προς τις εντάξεις και απεντάξεις έργων όντως να εξασφαλίσει ότι θα αξιοποιηθεί το σύνολο των πόρων που προβλέπονταν ως καθαρή επιχορήγηση.
- Το δεύτερο είναι εάν η μεταφορά των έργων που απεντάχθηκαν στο εθνικό πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων σημαίνει μεταφορά πόρων προς αυτά από άλλα εξίσου αναγκαία έργα.
- Και το τρίτο είναι πόσοι επιπλέον εθνικοί πόροι θα χρειαστούν για τα έργα που όντως απορρόφησαν το σύνολο της προβλεπόμενης χρηματοδότησης από το ΤΑΑ, αλλά χρειάζονται και άλλους πόρους για να ολοκληρωθούν.
Ο Παναγιώτης Κορκολής, Γενικός Διευθυντής Ινστιτούτου ΕΝΑ, πρώην Γενικός Γραμματέας Δημοσίων Επενδύσεων και ΕΣΠΑ στο Υπουργείο Οικονομίας & Ανάπτυξης σχολιάζει: το κρίσιμο ερώτημα, για το Ταμείο Ανάκαμψης είναι αν η χρηματοδότηση ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων που παρείχε συγκρότησε μια συνεκτική στρατηγική μετασχηματισμού της ελληνικής οικονομίας και ποια αποτελέσματα μπορεί να τεκμηριωθεί ότι παρήγαγε. Τονίζει επίσης ότι σε αυτό το επίπεδο, ο χαρακτηρισμός «μη-σχέδιο» αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο. Ο όρος χρησιμοποιείται, για να δηλώσει την απουσία μιας συνεκτικής, ιεραρχημένης και επαληθεύσιμης στρατηγικής, που να συνδέει τους διαθέσιμους πόρους με τρεις κρίσιμες διαστάσεις: περιφερειακή σύγκλιση, δίκαιη κατανομή των ωφελειών και ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής ικανότητας.
Τι σημαίνει το «100%» των δανείων
Αναλύοντας τα στοιχεία για το δανειακό σκέλος, η διατύπωσή της έκθεσης είναι κατηγορηματική: «Ο ισχυρισμός της κυβέρνησης για απορρόφηση 100% του δανειακού σκέλους του “Ελλάδα 2.0” δεν ισχύει».
Ο αρχικός στόχος για συμβασιοποίηση επιχειρηματικών δανείων μέσω των εμπορικών τραπεζών, με συνεισφορά του Ταμείου 16,73 δισ. ευρώ, δεν επιτεύχθηκε. Ο στόχος μειώθηκε στα 13,366 δισ. ευρώ, δηλαδή κατά περίπου 3,36 δισ. Ευρώ.
Από τους πόρους που δεν κατέστη δυνατό να απορροφηθούν με τον αρχικό σχεδιασμό, 1,989 δισ. ευρώ μεταφέρθηκαν στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, προκειμένου να διοχετευθούν στις επιχειρήσεις και μετά τη λήξη του ΤΑΑ.
Η έκθεση χαρακτηρίζει αυτή την επιλογή ως έμμεση παράταση ή «παρκάρισμα πόρων» με μηδενική απορρόφηση.
Επομένως, το «100%» αφορά συγκεκριμένα στάδια συμβασιοποίησης ή διάθεσης των πόρων και δεν μπορεί να ταυτίζεται με 100% πραγματική εκταμίευση και ολοκλήρωση των επενδύσεων.
Screenshot
Το «παρκάρισμα» των 1,989 δισ. ευρώ: Πόροι που μεταφέρθηκαν για μετά το Ταμείο
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική για το τι κρύβεται πίσω από τους δείκτες «απορρόφησης» είναι η περίπτωση των 1,989 δισ. ευρώ του δανειακού σκέλους.
Πρόκειται για πόρους που δεν κατέστη δυνατό να απορροφηθούν με τον αρχικό σχεδιασμό και μεταφέρθηκαν στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, ώστε να μπορούν να διοχετευθούν στις επιχειρήσεις ακόμη και μετά τη λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης. Η ίδια η έκθεση καταγράφει την έμμεση παράταση και το «παρκάρισμα πόρων» με μηδενική απορρόφηση.
Συνεπώς, σχεδόν 2 δισ. ευρώ έχουν μεταφερθεί στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχουν ήδη φτάσει σε επιχειρήσεις, έχουν χρηματοδοτήσει επενδύσεις ή έχουν παραγάγει συγκεκριμένο αποτέλεσμα. Και αυτή ακριβώς η περίπτωση δείχνει γιατί η μεταφορά ή η δέσμευση ενός ποσού δεν μπορεί να παρουσιάζεται αυτομάτως ως πραγματική απορρόφηση.
Για παράδειγμα, πέρα από τα 1,989 δισ. ευρώ που μεταφέρθηκαν στην Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα για προϊόντα που θα υλοποιούνται σε βάθος χρόνου, στο δανειακό σκέλος περιλαμβάνονται 760 εκατ. ευρώ για το «Σπίτι μου ΙΙ», χωρίς να έχουν δημοσιοποιηθεί οι πραγματικές εκταμιεύσεις των στεγαστικών δανείων, 900 εκατ. ευρώ για το InvestEU, όπου ως στάδιο καταγράφονται οι εγκρίσεις επενδυτικών πράξεων, και 650 εκατ. ευρώ για την πλατφόρμα κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών, όπου καταγράφονται οι νομικές συμφωνίες με επενδυτικά ταμεία. Δηλαδή, σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η δέσμευση ή μεταφορά του ποσού δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τελική εκταμίευση στον δικαιούχο.
Οι συνεχείς αναθεωρήσεις -Περίπου επτά στα δέκα μέτρα άλλαξαν δύο ή περισσότερες φορές
Υπάρχει και ένα δεύτερο πρόβλημα, το οποίο αφορά τη σταθερότητα του σχεδιασμού. Στις πέντε εγκεκριμένες αναθεωρήσεις της περιόδου 2023–2025 εντοπίζονται 178 διαφορετικά μέτρα που αναθεωρήθηκαν. Από αυτά, τα 123 (σχεδόν επτά στα δέκα) άλλαξαν δύο ή περισσότερες φορές.
Ο κ. Κορκολής χαρακτηρίζει τη «σωρεία αναθεωρήσεων» δείκτη έλλειψης συνεκτικού και αποτελεσματικού σχεδιασμού. Το ζήτημα, σημειώνει, δεν είναι ότι ένα τόσο μεγάλο πρόγραμμα αναθεωρήθηκε, αλλά ότι οι αλλαγές υπήρξαν διαδοχικές, εκτεταμένες και σε σημαντικό αριθμό μέτρων επαναλαμβανόμενες, όσο πλησίαζε η καταληκτική προθεσμία. Αν και οι αναθεωρήσεις δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη αποτυχίας, όταν είναι επαναλαμβανόμενες και μεγάλης έκτασης ενισχύουν τα ερωτήματα και την κριτική για την ποιότητα και τη σταθερότητα του αρχικού σχεδιασμού.
Οι ίδιες οι επίσημες αιτιολογήσεις των αναθεωρήσεων περιλαμβάνουν καθυστερήσεις στις δημόσιες συμβάσεις, χαμηλότερη από την αναμενόμενη ζήτηση, τεχνικά και νομικά εμπόδια, προβλήματα εφοδιασμού και υψηλό διοικητικό βάρος.
Οι αιτίες των διαδοχικών αναθεωρήσεων έχουν πολιτική σημασία και δεν αποτελούν ουδέτερες τεχνικές ετικέτες. Η «χαμηλή ζήτηση» σε προγράμματα όπως η ενεργειακή αναβάθμιση κατοικιών ή η παιδική προστασία μπορεί να φανερώνει όρους πρόσβασης που απέτρεψαν τους δυνητικούς δικαιούχους να υποβάλουν αίτηση και να εγκριθούν (για παράδειγμα να είχαν τεθεί υψηλές απαιτήσεις για ίδια συμμετοχή σε στρώματα του πληθυσμού με χαμηλό εισόδημα), ενώ οι καθυστερήσεις στις δημόσιες συμβάσεις και τα όψιμα τεχνικά προβλήματα θέτουν ζήτημα ωριμότητας των έργων, διαγωνισμών και διοικητικής ικανότητας.
Αντίστοιχα, οι «καλύτερες εναλλακτικές» και η εκτεταμένη απλοποίηση μπορεί να διορθώνουν αδυναμίες του σχεδιασμού, αλλά και να μετακινούν εκ των υστέρων τον πήχη της επιτυχίας προς τα κάτω.
Screenshot
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η απορρόφηση
Ο κ. Κορκολής υποστηρίζει ότι ακόμη και τα 9,7 δισ. ευρώ πληρωμών που απομένουν «δεν αποτελούν το μείζον πρόβλημα». Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η χρηματοδότηση δεκάδων δισεκατομμυρίων συγκρότησε τελικά μια συνεκτική στρατηγική μετασχηματισμού της ελληνικής οικονομίας και ποια αποτελέσματα μπορούν να τεκμηριωθούν.
Ως προς αυτό, ο χαρακτηρισμός «μη-σχέδιο» περιγράφει, σύμφωνα με τον κ. Κορκολή, την απουσία μιας επαρκώς συνεκτικής, ιεραρχημένης και επαληθεύσιμης στρατηγικής που να συνδέει τους πόρους με τρεις βασικούς στόχους. Δηλαδή, την περιφερειακή σύγκλιση, τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών και την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής ικανότητας.
Η ύπαρξη έργων σε διαφορετικές περιοχές της χώρας δεν αρκεί, κατά την επιχειρήματα της έκθεσης του ΕΝΑ, για να αποδειχθεί ότι υπήρξε περιφερειακή στρατηγική. Σύμφωνα με την έρευνα, για να αξιολογηθεί η πραγματική συμβολή στην περιφερειακή σύγκλιση, θα πρέπει να μπορούν να συνδεθούν οι πόροι, οι πραγματικές πληρωμές και οι ωφελούμενοι ανά περιφέρεια με συγκεκριμένους δείκτες σύγκλισης.
Σε αυτό το σημείο να επισημανθεί ξανά ένα από τα βασικά προβλήματα που διαπιστώνει η έκθεση: η διαθέσιμη δημόσια πληροφόρηση δεν επιτρέπει ενιαία αντιστοίχιση πραγματικού κόστους, αποδέκτη, αναδόχου και ολοκληρωμένου φυσικού αντικειμένου ανά έργο.
Ποιοι τελικά ωφελήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης;
Η απορρόφηση δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι τα οφέλη κατανέμονται δίκαια. Ο κ. Κορκολής επισημαίνει ότι όπου εμφανίζεται χαμηλότερη από την αναμενόμενη ζήτηση σε κοινωνικά, στεγαστικά ή ενεργειακά προγράμματα και σε εργαλεία για επιχειρήσεις, πρέπει να εξεταστεί αν οι όροι πρόσβασης, η απαιτούμενη ίδια συμμετοχή, τα κριτήρια επιλεξιμότητας ή οι γραφειοκρατικές απαιτήσεις απέκλεισαν όσους είχαν μεγαλύτερη ανάγκη αλλά μικρότερη οικονομική ή διοικητική δυνατότητα.
Αυτό μεταφέρει τη συζήτηση από το «πόσα απορροφήσαμε» στο πολύ ουσιαστικότερο «ποιοι απορρόφησαν και ποιοι ωφελήθηκαν».
Ένα ακόμα ερώτημα είναι το πόσο «ελληνική» ήταν η επένδυση. Μια επένδυση που χαρακτηρίζεται «πράσινη» ή «ψηφιακή» δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι μετασχηματίζει την ελληνική παραγωγική βάση.
Για να αξιολογηθεί αυτό, χρειάζονται δεδομένα για το εγχώριο περιεχόμενο των επενδύσεων, τη συμμετοχή ελληνικών προμηθευτών, την έρευνα και ανάπτυξη, τη μεταφορά τεχνογνωσίας, τη συντήρηση κρίσιμων υποδομών και τη δημιουργία σταθερών θέσεων εργασίας.
Δηλαδή, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα δισεκατομμύρια δαπανήθηκαν, αλλά πόση από αυτή τη δαπάνη έμεινε στην ελληνική οικονομία και δημιούργησε μόνιμη παραγωγική αξία. Γιατί υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια δαπάνη που καταλήγει τελικά εισόδημα και μισθοί για όσο υπάρχει και μια δαπάνη που καταλήγει να γίνει επένδυση και υποδομή, άρα προστιθέμενη αξία και δημιουργία θέσεων εργασίας σε βάθος χρόνου.
Η χαμένη ευκαιρία για το Δημόσιο
Η έκθεση αναδεικνύει και ένα σημαντικό θεσμικό ζήτημα το οποίο είναι η εκτεταμένη χρήση εξωτερικών συμβούλων.
Και αυτό γιατί σε αυτό το πρόγραμμα ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των δράσεων στηρίχτηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό στην προσφυγή σε συμβουλευτικές εταιρείες. Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί έχουν μιλήσει για «consultocracy αλά ελληνικά», παραπέμποντας και στη διεθνή συζήτηση για το πώς τα κράτη παραχωρούν ολοένα και περισσότερο χώρο σε εταιρείες συμβούλων.
Όμως, η εμπλοκή των συμβουλευτικών εταιρειών στον σχεδιασμό, την ωρίμανση, την παρακολούθηση και την εφαρμογή των έργων δημιουργεί ένα θεμελιώδες ερώτημα:
Ενίσχυσε το Ταμείο μόνιμα την ικανότητα της δημόσιας διοίκησης ή παγίωσε την εξάρτησή της από εξωτερική τεχνογνωσία; Όπως σημειώνει η έκθεση εάν μετά το τέλος του Ταμείου η διοίκηση παραμένει εξαρτημένη από τους ίδιους εξωτερικούς μηχανισμούς για σύνθετες δημόσιες πολιτικές, τότε, «ένα σημαντικό μέρος της ευκαιρίας θεσμικού μετασχηματισμού θα έχει χαθεί».
Σε αυτό το σημείο ο κ. Κορκολής υπογραμμίαζει ότι αποτελεί ιδιαίτερο ζήτημα η εκτεταμένη προσφυγή σε εξωτερικούς συμβούλους, η οποία δεν αποτελεί απλώς τεχνική επιλογή. Εφόσον, όπως τονίζει, η προσφυγή αυτή συνδέεται με τον σχεδιασμό, την ωρίμανση, την παρακολούθηση και την εφαρμογή δημόσιων παρεμβάσεων, τίθεται ένα ευρύτερο θεσμικό ερώτημα: αν το Ταμείο χρησιμοποιήθηκε για να ενισχύσει μόνιμα την ικανότητα της Δημόσιας Διοίκησης ή αν, αντιθέτως, παγίωσε την εξάρτησή της από εξωτερική τεχνογνωσία.
Το «τυφλό σημείο» είναι πως ξέρουμε τα ορόσημα, όχι πάντα ποιο έργο ολοκληρώθηκε
Υπάρχει ένα δομικό πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο παρακολουθείται το Ταμείο Ανάκαμψης. Σε αντίθεση με το ΕΣΠΑ, οι ευρωπαϊκές εκταμιεύσεις του ΤΑΑ συνδέονται με την επίτευξη οροσήμων και στόχων και όχι απευθείας με την πραγματική δαπάνη για ένα συγκεκριμένο ολοκληρωμένο έργο. Έτσι, μπορεί να έχει εκπληρωθεί ένα ορόσημο και να έχει εκταμιευθεί η αντίστοιχη ευρωπαϊκή δόση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το ίδιο ποσό έχει ήδη φτάσει στον τελικό αποδέκτη ή ότι έχει ολοκληρωθεί αντίστοιχο φυσικό αντικείμενο.
Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο επειδή, σύμφωνα με την έκθεση, στα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία δεν υπάρχει σήμερα ένας ενιαίος δεσμός «μέτρο – έργο – σύμβαση – ανάδοχος/αποδέκτης – πληρωμή – παραδοτέο».
Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να εξακριβωθεί συστηματικά ποιο ποσό κατέληξε σε ποιο συγκεκριμένο έργο, σε ποιον βαθμό πραγματικά πληρώθηκε, ποιος ήταν ο ανάδοχος και τι ακριβώς παραδόθηκε τελικά. Με άλλα λόγια, μπορούμε να γνωρίζουμε την πρόοδο των οροσήμων χωρίς να έχουμε ακόμη την ίδια καθαρή εικόνα για την πρόοδο του φυσικού αντικειμένου. Κοντολογίς, εξακολουθούμε να μην ξέρουμε πλήρως πού πήγαν και πώς αξιοποιήθηκαν οι πόροι του ΤΑΑ.
IN.GR
