Στη βενετσιάνικη απογραφή του 1583, ο Αρδακτος είχε 180 κατοίκους. Σκαρφαλωμένος στα 630 μέτρα, περίπου 40 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο, είχε αγροτική παραγωγή, συμμετοχή στους απελευθερωτικούς αγώνες κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, αλλά και σημαντικές προσωπικότητες να επιδείξει – από εκεί κατάγεται και ο Παντελής Πρεβελάκης. Σήμερα, πέντε άνθρωποι κάθονται στο καφενείο του χωριού μετά το σχόλασμα της εκκλησίας και συζητούν. Ενας καφές, μια ρακή, λίγη κουβέντα για τον καιρό. Και κάπου ανάμεσα στις φωνές τους, με επίκεντρο το καφενείο, ένα μικρό χωριό θυμάται ότι εξακολουθεί να είναι χωριό.
Ο Αρδακτος του Ρεθύμνου, όπου σήμερα ζουν μόλις 18 άνθρωποι μόνιμα, είναι ένα παράδειγμα του πώς το παλιό καφενείο μπορεί να ξαναβρεί τη θέση του και να γίνει κύτταρο ζωής σε έναν τόπο που ερημώνει. Το καφενείο ανήκει στον λυράρη Αλέξανδρο Παπαδάκη και λειτουργεί με τη βοήθεια του Δήμου Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, ο οποίος εφαρμόζει ένα καινοτόμο πρόγραμμα με στόχο να κρατήσει ζωντανή την κοινωνική ζωή των μικρών χωριών: ανακαινίζει παλιά, ανενεργά δημοτικά κτίρια – πρώην σχολεία, κοινοτικά γραφεία και άλλους χώρους που είχαν μείνει κλειστοί – τα εξοπλίζει και τα παραχωρεί με συμβολικό μίσθωμα, έναντι μόλις 10 ευρώ τον μήνα, για να λειτουργήσουν ως παραδοσιακά καφενεία. Το πρόγραμμα αφορά χωριά με λιγότερους από 200 κατοίκους και ήδη υλοποιείται στα Σαχτούρια, τον Κισσό, τον Αρδακτο και τη Δρίμισκο.
Το αίσθημα του ανήκειν
«Χωριό χωρίς καφενείο είναι φάντασμα», λέει στα «ΝΕΑ» ο Αλέξανδρος Παπαδάκης, ο οποίος επέλεξε να ζήσει στον Αρδακτο και να μεγαλώσει εκεί τα τρία του παιδιά. Ο ίδιος θυμάται το χωριό της δεκαετίας του ’80, όταν λειτουργούσαν τρία καφενεία. «Τότε ήταν διαφορετικά. Το καφενείο είχε καφέ, ρακή, γκαζόζα και τέλος. Δεν ήταν όπως σήμερα που προσφέρουμε επίσης τοπικούς μεζέδες. Κρατήσαμε όμως τον παραδοσιακό χαρακτήρα του». Θυμάται την εποχή που τα καφενεία ήταν «ταχυδρομεία», παντοπωλεία, ο «πυρήνας» του χωριού. Ενας χώρος όπου δεν πήγαινες μόνο για να πιεις κάτι αλλά για να μάθεις τα νέα, να συναντήσεις τον διπλανό σου, να αισθανθείς ότι ανήκεις κάπου.
Αυτό τον ρόλο του καφενείου έχει περιγράψει με μοναδικό τρόπο ο Γιώργος Πίττας στο βιβλίο του «Τα καφενεία της Ελλάδας», στο οποίο καταγράφονται δεκάδες καφενεία ύστερα από την περιδιάβασή του σε ολόκληρη τη χώρα: «Τα καφενεία και οι ταβέρνες και τα πανηγύρια είναι χώροι όπου η κοινότητα σφυρηλατεί την ενότητά της, δημιουργούνται σχέσεις ανθρώπινες, υπάρχει μια ροή πληροφοριών, συναισθημάτων, αγαθών», είχε πει.
Η σκληρή αντίφαση
Και το ελληνικό καφενείο υπήρξε πράγματι κάτι πολύ περισσότερο από έναν χώρο εστίασης. Κάποτε έφερνε τον κινηματογράφο στην καρδιά του χωριού. Πανί, μηχανή προβολής και καρέκλες μπροστά στην οθόνη μετέτρεπαν για λίγο τον χώρο σε αίθουσα κινηματογράφου. Εκεί έφτασαν για πρώτη φορά το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο, ενώ κάποια καφενεία, όπως το «Πανελλήνιο» στην Αμφισσα, όπου ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γύρισε σκηνές του «Θιάσου», διέθεταν σκηνή και μεταμορφώνονταν σε θέατρο όταν έφτανε στην περιοχή ένας περιοδεύων θίασος.
Το παράδοξο είναι ότι ενώ το καφενείο έχει τόσο ισχυρή θέση στη συλλογική μνήμη, σήμερα τα μικρά καφενεία των απομακρυσμένων χωριών δυσκολεύονται να επιβιώσουν ως επιχειρήσεις. Ο μικρός τζίρος, οι φορολογικές υποχρεώσεις και τα υψηλά κόστη καθιστούν δυσανάλογα δύσκολη τη λειτουργία ενός μαγαζιού που εξυπηρετεί μερικές δεκάδες ανθρώπους. Σε κάποια χωριά, ωστόσο, το καφενείο φαίνεται να βρίσκει έναν τρόπο να παραμένει ζωντανό.
«Υπάρχει μεγάλη ανταπόκριση, όχι μόνο από τους ντόπιους αλλά και από τους κατοίκους των γύρω χωριών, και βέβαια από τουρίστες. Και η βοήθεια του δημάρχου είναι πολύ σημαντική», λέει ο Αλέξανδρος Παπαδάκης, περιγράφοντας την εμπειρία του. Ο ίδιος είναι επίσης λυράρης και, όταν υπάρχει η δυνατότητα, διοργανώνονται γλέντια με λύρα στο καφενείο του. Ετσι, ο χώρος που κάποτε κινδύνευε να μείνει άδειος αποκτά ξανά φωνές, μουσική και παρέες.
Ανάμεσα στην ερήμωση και τη ζωή
«Εβλεπα την ανάγκη που υπήρχε», λέει στα «ΝΕΑ» ο δήμαρχος Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου, Γιάννης Ταταράκης, ο οποίος έδειξε προσωπικό ενδιαφέρον για την αναγέννηση των καφενείων ως πυρήνων κοινωνικής ζωής στα χωριά του δήμου. «Είναι περιοχές με λίγους μόνιμους κατοίκους και θέλουμε να υπάρχει ένας χώρος όπου μπορούν να συναθροίζονται, να συζητούν και να μην αποξενώνονται. Οταν βλέπεις ένα χωριό με 50 κατοίκους και δεν υπάρχει ένας χώρος, ενώ υπάρχουν ανενεργά κτίρια, παλιά σχολεία ή κοινοτικά γραφεία, τα αναπαλαιώνουμε, τα φτιάχνουμε, αγοράζουμε τον εξοπλισμό και τα δίνουμε με 10 ευρώ τον μήνα, ώστε να γίνουν πόλος κοινωνικής ζωής για το χωριό. Βάζουμε τον όρο τον χειμώνα το καφενείο να ανοίγει τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα». Και ήδη προετοιμάζεται η επόμενη φάση: «Συνεχίζουμε για να φτιάξουμε άλλα τέσσερα καφενεία με προτεραιότητα σε Γιαννιού, Ασώματο, Πλατανές και Ορνέ», λέει.
Για τον δήμο, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ανοίξει ένα ακόμη μαγαζί. Είναι να υπάρχει ένας χώρος όπου οι λιγοστοί κάτοικοι θα μπορούν να συναντηθούν, να μιλήσουν και να μην αισθάνονται ότι το χωριό τους έχει «σβήσει». Γιατί σε έναν τόπο με 18 ανθρώπους, η διαφορά ανάμεσα στην ερήμωση και την ζωή μπορεί να είναι τελικά πολύ μικρή: ένα τραπέζι, ένας καφές, μια ρακή και μια πόρτα που μένει ανοιχτή.
